Một ngày trong con hẻm Sài Gòn có ba nhịp rõ rệt: sáng sớm rộn vì cà phê, đồ ăn sáng và người đi làm; trưa lặng xuống vì nắng và giấc ngủ trưa; chiều tối lại đông lên khi người về, trẻ con ra hẻm và hàng quán bày ra. Con hẻm vừa là lối đi, vừa là sân chung, vừa là chợ nhỏ, và mỗi giờ trong ngày nó đổi vai một lần.
Bài này đi theo đồng hồ, từ lúc trời còn tối tới khi đèn hẻm tắt dần, để thấy một con hẻm "vận hành" ra sao. Mỗi hẻm mỗi khác, nhưng nhịp chung thì người ở hẻm nào cũng nhận ra.
Lịch một ngày: bảng tóm tắt
| Khung giờ | Con hẻm làm gì | Dấu hiệu dễ thấy |
|---|---|---|
| Khoảng 4–5 giờ | Thức dậy | Xe rác, người đi tập, bếp quán ăn sáng nhóm lửa |
| Khoảng 5–8 giờ | Cao điểm sáng | Cà phê đầu hẻm, xe đưa con đi học, hàng ăn sáng |
| Khoảng 8–11 giờ | Hẻm của người ở nhà | Người lớn tuổi, chợ nhỏ, thợ sửa, giao hàng |
| Khoảng 11–14 giờ | Trưa vắng | Cửa khép, rèm kéo, nắng thẳng xuống lối |
| Khoảng 15–17 giờ | Chiều trở lại | Trẻ tan học, xe hàng chiều, tưới cây |
| Khoảng 17–21 giờ | Tối rộn | Xe về dồn, quán ăn tối, hàng xóm ngồi trước cửa |
| Sau 22 giờ | Lặng dần | Cửa sắt kéo, xe dắt vào nhà, đèn hẻm còn lại |
Các khung giờ chỉ là ước chừng. Hẻm gần chợ thức sớm hơn, hẻm gần trường học đông theo giờ tan trường, hẻm sâu trong khu ở thì yên hơn hẳn.
Bốn, năm giờ sáng: hẻm thức trước thành phố
Người dậy sớm nhất trong hẻm thường là người làm quán ăn sáng. Bếp than hay bếp gas được nhóm lên từ lúc trời còn tối, nồi nước lèo đã ninh từ đêm. Cùng lúc là người đi tập thể dục: đi bộ ra công viên gần nhất, hoặc chỉ đi tới đi lui trong hẻm cho giãn gân cốt.
Ở nhiều hẻm, xe thu gom rác dân lập hoặc xe đẩy của tổ thu gom đi qua vào khung giờ sớm, trước khi người đi làm dắt xe ra. Nhà nào cũng có thói quen để bịch rác trước cửa đúng giờ. Đây là một trong những "hợp đồng ngầm" của hẻm: rác ra đúng giờ thì lối đi sạch trước khi đông người.
Tiếng động đầu tiên của hẻm là tiếng cửa sắt kéo lên, tiếng chổi quét sân, tiếng máy xe nổ để nóng máy. Trong hẻm nhỏ, tiếng nào cũng vang, nên người ở lâu tự biết hạ giọng và tránh rồ máy ngay trước cửa nhà người khác.
Năm tới tám giờ: cao điểm sáng
Đây là lúc con hẻm đông nhất trong ngày, và đông theo một trật tự riêng.
Cà phê đầu hẻm
Quán cà phê nhỏ ở đầu hẻm, đôi khi chỉ là vài chiếc ghế thấp kê sát tường, là chỗ tụ họp đầu ngày. Người ta ngồi đọc tin, nói chuyện, chờ bạn, nhìn xe qua lại. Đầu hẻm là vị trí đẹp nhất cho quán vì ai ra vào cũng phải đi ngang, và vì nó nhìn ra đường lớn.
Xe đưa con đi học
Từ khoảng sáu giờ rưỡi, xe máy chở trẻ đi học bắt đầu ra khỏi hẻm thành dòng. Ở hẻm một xe, chỉ cần một chiếc đứng chờ đón người là cả lối phải dừng. Người trong hẻm quen tự nhường: xe ra trước, xe vào nép sau, ai dừng thì tấp sát vào cửa nhà mình.
Hàng ăn sáng di động
Xe bánh mì, xe xôi, người bán đồ ăn sáng đi theo tuyến quen, dừng ở mấy điểm cố định. Hàng rong trong hẻm là một nét văn hoá có câu chuyện dài riêng; ở đây chỉ cần thấy vai trò của nó: nó đưa bữa sáng tới tận cửa những nhà không kịp ra đường.
Tám tới mười một giờ: hẻm của người ở nhà
Người đi làm đã đi, trẻ con đã vào lớp. Hẻm thuộc về người lớn tuổi, người buôn bán tại nhà và người làm nghề tự do. Đây là nhịp mà người đi làm cả ngày ít khi thấy.
- Chợ nhỏ trong hẻm: vài sạp rau, cá, thịt ở chỗ hẻm rộng hay ngã ba hẻm bán cho người không tiện ra chợ lớn. Cụm chợ này thường tan trước trưa.
- Thợ sửa và người giao hàng: thợ điện, thợ ống nước, xe chở nước bình, người giao hàng lên xuống liên tục. Họ biết hẻm nào thông, hẻm nào cụt, nhà nào có chó.
- Tiệm tạp hoá: tiệm nhỏ trong hẻm bán đủ thứ lặt vặt, từ gói mì tới bóng đèn. Chủ tiệm thường là "trạm thông tin" của hẻm: ai gửi đồ, ai tìm nhà, đều ghé hỏi.
- Người lớn tuổi: ngồi trước cửa, tưới chậu cây, trông cháu. Sự có mặt của họ khiến hẻm ban ngày có người để mắt, điều mà khu nhà phố mặt tiền ít có.
Trưa vắng và chiều trở lại
Mười một tới hai giờ: hẻm trưa vắng
Nắng Sài Gòn buổi trưa rọi thẳng xuống lối hẻm hẹp. Nhiều nhà khép cửa, kéo rèm, bật quạt. Giấc ngủ trưa là thói quen phổ biến, và hẻm như được thống nhất ngầm là phải yên.
Nhịp trưa vắng có lý do thực tế. Trong hẻm hẹp, tường nhà hai bên hấp nắng, không khí ít lưu thông, nên giờ trưa ở ngoài lối rất nóng. Người bán dạo cũng nghỉ trưa, quán cà phê vãn khách. Ai đi qua hẻm giờ này sẽ thấy xe dựng trong nhà, mấy chiếc võng mắc sau cửa lưới, và tiếng tivi nhỏ vọng ra.
Với người mới chuyển tới, đây là điều nên tôn trọng nhất: hạn chế khoan đục, mở nhạc to hay nổ máy lâu trong khung giờ trưa.
Ba tới năm giờ chiều: hẻm trở lại
Nắng dịu, cửa mở ra. Trẻ con tan học về là hẻm có tiếng cười trở lại. Ở những hẻm rộng, khúc hẻm trước nhà là sân chơi: đá cầu, nhảy dây, đạp xe vòng quanh. Phụ huynh để mắt từ trong nhà, và cả hẻm cũng để mắt, vì người lạ đi vào là ai cũng thấy.
Chiều cũng là giờ hàng đồ ăn chiều xuất hiện, giờ tưới cây, giờ người lớn tuổi đi bộ lần thứ hai trong ngày. Nhiều nhà xịt nước rửa khoảng sân trước cửa cho mát và sạch bụi.
Tối rộn rồi khép lại
Năm tới chín giờ tối: hẻm rộn nhất
Đây là nhịp đông thứ hai, và nó khác nhịp sáng ở chỗ người ta không vội.
- Xe về dồn: từ khoảng năm giờ rưỡi, xe máy về nhà nối đuôi. Hẻm sâu có thể ùn ở khúc cua hay chỗ có quán bày ghế. Mỗi nhà dắt xe vào nhà ngay, vì xe đậu ngoài hẻm ban đêm vừa vướng lối vừa không an tâm.
- Quán ăn tối và hàng rong buổi tối: ở các hẻm lớn, có quán bày bàn ghế dọc lối. Khách ngồi ăn ngay trước cửa nhà người khác, nên quán quen thường thoả thuận với hàng xóm về chỗ kê và giờ dọn.
- Hàng xóm ngồi trước cửa: ghế nhựa, ly trà đá, chuyện trong ngày. Đây là lúc "tin hẻm" được trao đổi: nhà ai có đám, nhà ai sửa nhà, khi nào cúp điện.
Buổi tối cũng là lúc con hẻm thể hiện rõ nhất nó là không gian chung. Một nhà tổ chức sinh nhật, hàng xóm biết. Một nhà có tang, cả hẻm xếp lại lối đi. Những việc ấy không ai ghi thành luật, nhưng ai sống trong hẻm cũng hiểu.
Sau mười giờ tối: hẻm khép lại
Cửa sắt kéo xuống, đèn trong nhà tắt dần. Đèn hẻm, đôi khi do phường lắp, đôi khi do các hộ góp tiền lắp thêm, là thứ sáng cuối cùng. Một vài hẻm có cổng chung đóng vào giờ khuya theo thoả thuận của các hộ.
Những người còn thức là người làm ca đêm, người bán hàng khuya về muộn, và chủ quán ăn sáng chuẩn bị cho mẻ hàng ngày mai. Vòng ngày khép lại cũng là lúc vòng ngày mới bắt đầu.
Vì sao con hẻm có nhịp riêng
Nhịp của hẻm không phải ngẫu nhiên. Nó sinh ra từ mấy điều kiện:
- Lối hẹp, một đường ra. Mọi người dùng chung một lối, nên giờ giấc tự sắp xếp để khỏi va nhau.
- Nhà vừa ở vừa buôn bán. Tầng trệt nhiều nhà là quán, tiệm, xưởng nhỏ, nên hoạt động kinh doanh hoà vào sinh hoạt gia đình.
- Khí hậu nóng. Nắng trưa đẩy người vào nhà, chiều tối mát kéo người ra lối.
- Hàng xóm sát vách. Ai cũng thấy, ai cũng nghe, nên chuẩn mực chung hình thành nhanh và được giữ bằng nể nang hơn là bằng quy định.
Góc nhìn hôm nay: đi hẻm cho đúng cách
Muốn cảm nhịp hẻm Sài Gòn, đi bộ vào một buổi sáng sớm và một buổi chiều tối, ở các khu hẻm dày như Bàn Cờ, Phú Nhuận, khu Chợ Lớn. Vài điều nên nhớ:
- Đi sát một bên, nhường xe máy, dừng lại khi có người dắt xe ra.
- Muốn chụp ảnh nhà cửa, người ngồi trước cửa thì hỏi trước; hẻm là lối chung nhưng trước cửa là chỗ riêng của mỗi nhà.
- Giữ yên lặng giờ trưa và sau mười giờ tối.
- Không đậu xe chắn cửa nhà người khác, kể cả "chỉ vài phút".
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các tập ký và tản văn về Sài Gòn của những cây bút sống lâu năm trong hẻm, hoặc sách về đô thị TP.HCM ở thư viện thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Hẻm Sài Gòn đông nhất vào giờ nào?
Thường có hai cao điểm: sáng khoảng năm tới tám giờ khi người đi làm, trẻ đi học, và chiều tối khoảng năm tới chín giờ khi mọi người về nhà. Hẻm gần chợ hay trường học có thể đông sớm hơn. Giờ trưa là lúc vắng nhất.
Vì sao quán cà phê hay nằm ở đầu hẻm?
Đầu hẻm là chỗ ai ra vào cũng đi ngang, lại nhìn ra đường lớn nên thoáng hơn bên trong. Quán ở đó vừa có khách trong hẻm vừa đón được khách đi đường. Nó cũng thành điểm hẹn quen của người trong xóm.
Sống trong hẻm cần lưu ý gì với hàng xóm?
Giữ yên lặng giờ trưa và giờ khuya, không đậu xe chắn cửa, để rác đúng giờ thu gom và báo trước khi sửa nhà hay có việc lớn. Hẻm là không gian chung nên nể nhau là cách giữ hoà khí. Thoả thuận nào cần rõ ràng thì có thể nhờ tổ dân phố.
Trẻ con chơi ngoài hẻm có an toàn không?
Hẻm cụt, ít xe và có nhiều người lớn để mắt thì tương đối yên tâm hơn đường lớn. Dù vậy xe máy vẫn ra vào bất ngờ, nên người lớn vẫn cần trông và dặn trẻ tránh khúc cua, đầu hẻm. Hẻm thông nhiều xe thì không nên để trẻ chơi giữa lối.
Vì sao người Sài Gòn hay ngồi trước cửa nhà buổi tối?
Nhà trong hẻm thường nhỏ, sâu và nóng, nên buổi tối ra trước cửa cho mát. Đó cũng là lúc gặp hàng xóm, trao đổi chuyện trong xóm. Thói quen này biến khúc hẻm trước nhà thành một kiểu phòng khách chung.