Nhà trong hẻm sâu thường gặp bốn vấn đề cùng lúc: thiếu gió vì bị nhà bên vây kín, thiếu sáng vì chỉ có một mặt tiền hẹp, dễ ngập vì nền nhà thấp hơn mặt hẻm sau nhiều lần làm đường, và sát vách nên mọi việc xây sửa, tiếng động đều chạm tới hàng xóm. Cách xử lý phổ biến là mở giếng trời, đón sáng từ mái, nâng ngưỡng cửa và chặn nước ngược từ cống, cùng với thoả thuận rõ ràng với nhà bên trước khi sửa nhà.
Bài này không phải hướng dẫn xây dựng, mà giải thích vì sao những vấn đề ấy xuất hiện và người ở hẻm thường xoay xở ra sao. Việc sửa chữa cụ thể nên hỏi kiến trúc sư, kỹ sư và chính quyền địa phương.
Vì sao nhà hẻm sâu lại "bí"
Nhà trong hẻm ở đô thị Việt phần lớn là nhà ống: mặt tiền hẹp, thân dài, hai bên dính tường với nhà hàng xóm. Ở mặt phố, ít nhất nhà còn có một mặt tiền thoáng nhìn ra đường rộng. Trong hẻm sâu, ngay cả mặt tiền cũng chỉ nhìn ra một lối hẹp, bên kia là một bức tường nhà khác cách vài mét.
Kết quả là:
- Gió không có đường đi xuyên qua nhà, vì hai bên kín, phía sau thường cũng là nhà khác.
- Ánh sáng chỉ vào được từ phía trước và từ trên mái, nhưng tầng trệt ở hẻm hẹp gần như không có nắng trực tiếp.
- Độ ẩm đọng lại ở tầng trệt và phòng giữa, nhất là ở miền Bắc mùa nồm.
- Nhiệt tích trên mái tôn, tường hướng tây, và ít thoát ra được.
Thông gió: tạo đường cho không khí
Nguyên lý chung là không khí nóng bốc lên cao. Nếu nhà có một "ống" thông từ dưới lên mái, khí nóng thoát lên trên và kéo khí mát hơn từ cửa trước vào. Đây là lý do giếng trời phổ biến trong nhà ống.
| Cách làm | Hoạt động thế nào | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Giếng trời giữa nhà | Khoảng thông tầng giữa thân nhà, khí nóng thoát lên mái | Cần mái che mưa nhưng vẫn hở để gió thoát |
| Ô thoáng trên cao | Cửa sổ nhỏ sát trần, lỗ thông gió ở tường đầu hồi | Không trổ nhìn sang nhà bên trái quy định |
| Quạt hút | Đẩy khí nóng, ẩm ra ngoài ở bếp, nhà vệ sinh | Hướng xả không thổi thẳng sang cửa nhà hàng xóm |
| Cửa trước nhiều lớp | Cửa sắt kéo, cửa lưới, cửa kính cho phép mở thoáng mà vẫn kín | Giữ an ninh khi mở thông gió ban đêm |
| Cây xanh trên sân thượng, ban công | Giảm hấp nhiệt mái, làm mát khí trước khi vào nhà | Chống thấm kỹ, tính tải trọng |
Ở miền Bắc, thông gió còn là cách chống nồm. Những ngày nồm ẩm, nhiều nhà lại đóng kín cửa để hơi nước bên ngoài không tràn vào, rồi mở ra khi trời hanh trở lại. Thói quen đóng mở theo thời tiết quan trọng không kém thiết kế.
Ánh sáng: lấy từ trên xuống
Khi mặt bên không có gì để mở, ánh sáng chỉ còn đường từ trên xuống. Những cách người ở hẻm thường dùng:
- Mái lấy sáng trên giếng trời hoặc cầu thang, bằng tấm lợp trong mờ hoặc kính.
- Cầu thang thoáng, bậc hở, lan can thưa để ánh sáng từ mái lọt xuống các tầng dưới.
- Tường và trần màu sáng giúp phản chiếu ánh sáng ít ỏi vào sâu hơn.
- Vách ngăn bằng kính hoặc khung thưa giữa các phòng thay vì tường đặc.
Mặt trái của mái lấy sáng là nóng. Ở phía Nam, nhiều nhà kết hợp mái lấy sáng với lam che, rèm, hoặc trồng giàn cây để giảm nắng gắt buổi trưa.
Ngập nước: khi nhà thấp hơn hẻm
Ở TP.HCM và nhiều đô thị khác, một hiện tượng quen thuộc là nhà cũ nằm thấp hơn mặt hẻm. Nguyên nhân là qua nhiều năm, mặt hẻm được làm lại, nâng lên để chống ngập cho cả lối, trong khi những nhà chưa xây mới vẫn giữ nền cũ. Mưa lớn hay triều cường, nước từ hẻm tràn vào nhà, hoặc nước từ cống dâng ngược lên qua lỗ thoát sàn.
Cách người ở hẻm thường xoay xở
- Nâng ngưỡng cửa hoặc đặt tấm chắn nước tháo lắp ở cửa trước khi có mưa lớn.
- Lắp van một chiều ở ống thoát sàn để nước cống không trào ngược.
- Kê đồ điện, ổ cắm lên cao, chuyển đồ quý lên tầng trên trong mùa mưa.
- Nâng nền khi xây mới, nhưng phải tính độ cao cửa, cầu thang và quan hệ với nhà bên. Nhà mình nâng nền thì nước có thể dồn sang nhà thấp hơn.
- Theo dõi lịch triều cường ở các thành phố ven sông như TP.HCM, Cần Thơ, để chuẩn bị trước những ngày nước lên cao.
Ngập trong hẻm là chuyện của cả khu, không giải quyết riêng một nhà được. Những việc như nạo vét cống, nâng hẻm, làm lại hệ thống thoát nước do chính quyền và cư dân phối hợp; muốn biết khu mình có kế hoạch gì, hỏi tổ dân phố hoặc ủy ban phường, xã.
Hàng xóm sát vách: sống chung một bức tường
Trong hẻm, nhiều nhà dùng chung tường hoặc có tường sát nhau tới mức không chen được tay. Điều đó kéo theo mấy chuyện:
Thấm và nứt
Nước từ mái, sân thượng, nhà vệ sinh của nhà này có thể thấm sang tường nhà kia. Khi một nhà đào móng xây mới, nhà bên có thể bị lún, nứt. Cách làm phổ biến là chụp ảnh, ghi lại hiện trạng nhà bên trước khi khởi công, có sự chứng kiến của hai bên, để có cơ sở giải quyết nếu phát sinh.
Cửa sổ và tầm nhìn
Bộ luật Dân sự 2015 có điều khoản về việc trổ cửa sổ, lỗ thông hơi nhìn sang nhà liền kề, trong đó yêu cầu giữ khoảng cách nhất định tính từ ranh giới. Nhà trong hẻm hẹp vì vậy không thể tự do mở cửa sổ sang nhà bên. Khi cần mở ô thoáng, nên hỏi kiến trúc sư và thoả thuận với hàng xóm.
Tiếng động và giờ giấc
Tiếng khoan, tiếng nhạc, tiếng chó sủa lan qua tường rất rõ. Người ở hẻm lâu năm thường tự giữ: không khoan đục giờ trưa và tối muộn, báo trước hàng xóm khi sửa nhà, khi có tiệc.
Thoát hiểm: điều hay bị quên nhất
Nhà ống trong hẻm sâu thường chỉ có một lối ra là cửa trước. Nhiều nhà lại lắp khung sắt kín ở ban công, cửa sổ để chống trộm. Khi có cháy ở tầng trệt, nơi thường để xe máy và có bếp, người ở tầng trên có thể bị kẹt.
Lực lượng phòng cháy chữa cháy khuyến cáo mỗi nhà có lối thoát nạn thứ hai: ô cửa mở được trên khung sắt ban công, lối lên sân thượng thông sang nhà bên, thang dây hoặc phương án thoát qua mái. Kèm theo đó là bình chữa cháy, thiết bị báo khói, và thói quen không sạc xe điện qua đêm ở lối ra duy nhất. Hướng dẫn chi tiết có trên trang của Cảnh sát phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ.
Góc nhìn hôm nay
Nhà trong hẻm sâu có những bất lợi khó thay đổi, nhưng cũng có cái được: yên hơn mặt phố, ít bụi xe lớn, có hàng xóm để mắt. Sống tốt trong đó là chuyện của thiết kế hợp lý, thói quen đóng mở theo thời tiết, và quan hệ tử tế với nhà bên.
Ai đang tính sửa hay xây lại nhà trong hẻm nên bắt đầu từ ba việc: hỏi ủy ban phường, xã về giấy phép và lộ giới hẻm; mời kiến trúc sư xem thực tế ánh sáng, thông gió; và nói chuyện với hàng xóm hai bên trước khi khởi công. Có thể tham khảo thêm các sách về nhà ống đô thị Việt Nam và kiến trúc khí hậu nhiệt đới.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trong hẻm sâu làm sao cho thoáng?
Cách phổ biến là mở giếng trời giữa nhà để khí nóng thoát lên mái và kéo gió từ cửa trước vào, kết hợp ô thoáng trên cao và quạt hút ở bếp, nhà vệ sinh. Cầu thang thoáng, vách thưa cũng giúp không khí lưu thông. Thiết kế cụ thể nên hỏi kiến trúc sư theo thực tế từng nhà.
Vì sao nhà cũ trong hẻm lại thấp hơn mặt hẻm?
Vì qua nhiều năm, mặt hẻm được làm lại và nâng cao để chống ngập, trong khi những nhà chưa xây mới vẫn giữ nền cũ. Khi mưa lớn hay triều cường, nước từ hẻm và từ cống có thể tràn vào. Nhiều nhà xử lý bằng ngưỡng chắn nước và van một chiều ở ống thoát sàn.
Có được mở cửa sổ sang nhà hàng xóm không?
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về việc trổ cửa sổ, lỗ thông hơi nhìn sang bất động sản liền kề, yêu cầu giữ khoảng cách nhất định từ ranh giới. Vì vậy nhà trong hẻm hẹp thường không thể tự do mở cửa sổ bên hông. Nên hỏi kiến trúc sư và thoả thuận với hàng xóm trước.
Xây nhà trong hẻm cần lưu ý gì với nhà bên?
Nên ghi lại hiện trạng nhà bên bằng ảnh, có sự chứng kiến của hai bên, trước khi đào móng. Báo trước lịch thi công, tránh giờ nghỉ, che chắn bụi và vật rơi. Nếu phát sinh nứt, thấm, hai bên có cơ sở để bàn cách xử lý.
Nhà ống trong hẻm cần lối thoát hiểm thế nào?
Ngoài cửa chính, mỗi nhà nên có lối thoát thứ hai như ô cửa mở được trên khung sắt ban công, lối lên sân thượng hoặc thang dây. Cần có bình chữa cháy, thiết bị báo khói và không sạc xe điện qua đêm ở lối ra duy nhất. Hướng dẫn chi tiết có trên trang của lực lượng phòng cháy chữa cháy.
