Chợ Đà Lạt là khu chợ trung tâm của Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, nằm dưới chân dốc khu Hòa Bình và cách hồ Xuân Hương một quãng đi bộ ngắn. Toà chợ chính xây vào cuối thập niên 1950, đầu 1960, tựa lưng vào sườn dốc nên đi từ trên dốc xuống và đi từ dưới đường lên sẽ vào những tầng khác nhau. Chợ nổi tiếng với rau, hoa, trái cây xứ lạnh, mứt, đồ len — và với cái lạnh sớm mai khi hàng về.
Một chợ dựa vào sườn đồi
Trung tâm Đà Lạt nằm trên một vùng đồi lượn sóng. Khu Hòa Bình ở trên cao, nhiều cửa hàng, rạp chiếu bóng cũ, quán cà phê. Phía dưới là một vùng trũng nối ra hồ Xuân Hương. Chợ được đặt đúng ở chỗ chuyển tiếp: lưng tựa vào dốc khu Hòa Bình, mặt nhìn xuống phía hồ.
Cách đặt này tạo ra một đặc điểm mà ít chợ nào ở Việt Nam có: chợ có nhiều tầng mà tầng nào cũng có lối vào từ mặt đất. Đi từ khu Hòa Bình xuống bằng các bậc thang, ta vào chợ ở tầng trên. Đi từ phía đường dưới, phía hồ, ta vào tầng trệt. Người Đà Lạt quen nói "lên chợ", "xuống chợ" tuỳ mình đang ở đâu.
Trước toà chợ hiện nay, Đà Lạt đã có những chợ cũ hơn, nhỏ hơn, bằng gỗ và vật liệu nhẹ. Toà chợ chính bằng bê tông được xây vào khoảng 1958–1960; nhiều tài liệu gắn công trình với kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Từ đó đến nay, chợ được sửa chữa, cải tạo nhiều lần, và mọc thêm các dãy nhà, các khu chợ phụ xung quanh.
Các khu trong và quanh chợ
"Chợ Đà Lạt" trong cách nói của người dân không chỉ là toà nhà chính, mà là cả một cụm gồm nhà chợ, các dãy nhà phụ, khu rau hoa ngoài trời và những con dốc, bậc thang dẫn tới.
| Khu | Hàng chủ yếu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Toà chợ chính – tầng dưới | Đồ khô, mứt, trà, cà phê, đặc sản đóng gói, quần áo, đồ len | Đông khách du lịch, sạp chật, lối hẹp |
| Toà chợ chính – tầng trên | Hàng ăn, quầy ăn uống | Đông vào giờ ăn; có lối nối với dốc phía trên |
| Khu rau, củ, trái cây | Rau xứ lạnh, củ, dâu tây, bơ, hồng, mận theo mùa | Đông nhất buổi sáng sớm |
| Khu hoa | Hoa cắt cành, hoa chậu theo mùa | Sắc màu nhất chợ, nhiều người đến chỉ để xem |
| Dãy cửa hàng quanh chợ | Đặc sản, đồ len, đồ lưu niệm | Mở muộn hơn khu rau, đóng muộn hơn |
Cách phân bố cụ thể thay đổi theo thời gian và theo mùa. Điều chắc chắn là khu rau – hoa – trái cây và khu đặc sản đóng gói là hai "nửa" của chợ: nửa đầu dành cho người Đà Lạt và người buôn, nửa sau dành nhiều cho khách du lịch.
Hàng xứ lạnh: chợ của rau, hoa và mứt
Rau, củ, trái cây
Khí hậu mát quanh năm cho Đà Lạt và vùng phụ cận những loại rau, củ, quả khó trồng ở đồng bằng nóng: atisô, súp lơ, cải thảo, cà rốt, khoai tây, dâu tây, bơ, hồng, mận. Phần lớn rau ở chợ đến từ các vùng trồng rau quanh thành phố. Hàng về từ rạng sáng, có khi còn đọng sương.
Hoa
Đà Lạt là vùng hoa lớn của cả nước. Ở chợ, hoa được bán lẻ từng bó, từng chậu; còn phần lớn hoa của vùng đi theo đường buôn lớn về các thành phố. Khu hoa trong chợ nhỏ so với sản lượng của vùng, nhưng là nơi người ngoài dễ thấy nhất sự phong phú của hoa Đà Lạt.
Mứt, trà, đồ khô
Mứt là món quà quen của Đà Lạt: mứt dâu, mứt hồng, mứt gừng, mứt khoai lang và nhiều loại khác. Bên cạnh là trà atisô, hồng treo gió, hồng sấy, cà phê từ vùng cao nguyên. Các sạp đồ khô thường bày mẫu cho khách xem, đóng gói theo túi, theo hộp.
Đồ len
Vì lạnh, chợ Đà Lạt luôn có hàng áo len, khăn len, mũ len, găng tay. Đây là nhóm hàng mà khách từ miền xuôi lên hay mua ngay khi vừa đến, nhất là vào những tháng cuối năm.
Chợ theo mùa
Hàng ở chợ Đà Lạt đổi theo mùa rõ hơn nhiều chợ khác. Mùa dâu, mùa hồng, mùa bơ, mùa mận lần lượt chiếm các sạp trái cây. Những tuần trước Tết, khu hoa đầy cúc, lay ơn, các loại hoa chậu; khu mứt bày thêm hàng Tết. Người bán lâu năm thường nói được loại quả nào đang vào chính vụ, loại nào đã cuối mùa — hỏi họ là cách nhanh nhất để chọn được hàng ngon đúng mùa.
Nhịp chợ trong cái lạnh cao nguyên
- Trước khi trời sáng: xe chở rau, hoa từ các vùng trồng quanh thành phố đổ hàng. Người buôn lấy hàng đi các tỉnh và thành phố khác. Nhiệt độ thấp, sương mù dày là chuyện bình thường.
- Sáng sớm: người Đà Lạt đi chợ mua rau, thịt cá. Khu rau hoa sôi động nhất.
- Giữa buổi đến chiều: khách du lịch đông dần, khu đặc sản, đồ len, hàng ăn kín người.
- Chiều muộn: khu rau vãn, sạp rau thu dọn. Các dãy cửa hàng đặc sản vẫn mở.
- Tối: khu dốc và phố trước chợ chuyển sang chợ đêm — một nhịp khác, được kể riêng ở danh mục chợ đêm.
Theo mùa, Đà Lạt có mùa khô và mùa mưa. Mùa mưa, các bậc thang và con dốc quanh chợ trơn, nước chảy thành dòng. Mùa khô, nhất là những tháng cuối năm và dịp Tết, là mùa khách du lịch đông nhất, khu đặc sản và đồ len chật người.
Dốc, bậc thang và dòng người
Vì chợ nằm giữa các con dốc, cách người và xe đi quanh chợ cũng khác chợ đồng bằng. Người đi bộ dùng nhiều bậc thang nối khu Hòa Bình với chợ. Xe chở hàng phải dùng các con đường vòng ở phía dưới. Xe máy leo dốc chở hàng nặng là cảnh quen thuộc.
Điều này có vài hệ quả thực tế cho người đi chợ: đi bộ là cách thuận nhất; người lớn tuổi nên chọn lối vào ít bậc; mang theo đồ nặng thì nên tính đường xuống chứ đừng leo ngược lên dốc.
Đi chợ Đà Lạt hôm nay
- Đi sớm để thấy chợ thật: khoác áo ấm, đi khi trời vừa sáng, xuống thẳng khu rau hoa.
- Kết hợp đi bộ quanh hồ: từ chợ đi một đoạn là tới hồ Xuân Hương; buổi sáng, vòng đi bộ chợ – hồ là cách hay để bắt đầu ngày.
- Hỏi rõ đơn vị: rau, trái cây có khi bán theo ký, có khi theo bó, theo hộp. Hỏi trước khi người bán cân hàng.
- Mua rau, dâu mang về xa: nhờ người bán xếp hộp, lót giấy; dâu tây và rau lá dễ dập, nên mua vào ngày cuối chuyến đi.
- Chọn mứt, trà: xem hạn dùng, hỏi thành phần nếu có người trong nhà ăn kiêng hoặc dị ứng.
- Ngày mưa: đi giày đế bám, cẩn thận ở các bậc thang.
Chợ trong hình ảnh Đà Lạt
Với nhiều người, ấn tượng đầu tiên về Đà Lạt là cảnh chợ sáng sớm: sương, áo khoác, rau xanh, hoa đủ màu, hơi thở bốc khói trong cái lạnh. Chợ Đà Lạt là nơi thành phố du lịch này lộ ra đời sống nông nghiệp đằng sau nó — vùng trồng rau, trồng hoa đã nuôi thành phố qua nhiều thế hệ.
Muốn hiểu thêm, có thể ghé Bảo tàng Lâm Đồng, tìm đọc các tài liệu về quy hoạch Đà Lạt thời Pháp, và nếu có dịp, ra các vùng trồng rau, hoa ven thành phố để thấy nơi hàng ở chợ được làm ra.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Đà Lạt xây năm nào?
Toà chợ chính bằng bê tông được xây vào khoảng 1958–1960, nhiều tài liệu gắn công trình với kiến trúc sư Ngô Viết Thụ. Trước đó Đà Lạt đã có những chợ nhỏ hơn bằng vật liệu nhẹ.
Chợ Đà Lạt bán gì?
Chợ bán rau củ xứ lạnh, dâu tây, bơ, hồng, hoa tươi, các loại mứt, trà atisô, hồng treo gió, cà phê, đồ len và nhiều món ăn. Khu rau hoa phục vụ người địa phương, còn khu đặc sản đông khách du lịch.
Vì sao chợ Đà Lạt có nhiều tầng mà tầng nào cũng có lối vào?
Toà chợ tựa lưng vào sườn dốc khu Hòa Bình. Đi từ dốc trên xuống sẽ vào tầng trên, đi từ đường phía dưới sẽ vào tầng trệt, nên các tầng đều có lối từ mặt đất.
Nên đi chợ Đà Lạt lúc mấy giờ?
Sáng sớm là lúc khu rau hoa tươi và đông người địa phương nhất. Giữa buổi đến chiều phù hợp để mua đặc sản, còn buổi tối khu trước chợ chuyển sang chợ đêm.
Chợ Đà Lạt cách hồ Xuân Hương bao xa?
Chợ nằm gần hồ Xuân Hương, có thể đi bộ từ chợ ra hồ trong một quãng ngắn. Nhiều người kết hợp đi chợ sáng rồi đi bộ quanh hồ.
