Phố chuyên doanh là gì: vì sao cả con phố cùng bán một mặt hàng

Phố chuyên doanh là con phố mà phần lớn cửa hàng cùng bán một nhóm hàng: cả dãy bán thuốc bắc, cả dãy bán sách, cả dãy bán vải hay linh kiện điện tử. Các cửa hàng đứng cạnh nhau không phải vì tình cờ. Gom lại một chỗ thì khách biết đi đâu, người bán chung được nguồn hàng, thợ và kho, và cả con phố thành một "cửa hàng lớn" mà không ai làm chủ riêng.

Ở Việt Nam, kiểu phố này có từ rất sớm và vẫn sống tới hôm nay: phố Lãn Ông với mùi thuốc bắc ở Hà Nội, đường Hải Thượng Lãn Ông trong khu Chợ Lớn, đường sách Nguyễn Văn Bình ở trung tâm TP.HCM, khu linh kiện Nhật Tảo, chợ vải Soái Kình Lâm, phố may đo trong phố cổ Hội An. Bài này giải thích phố chuyên doanh hình thành ra sao, vì sao nó bền, và vì sao có phố giữ nghề, có phố đổi nghề.

Phố chuyên doanh là gì

Nói gọn, đó là một đoạn phố hoặc một khu nhỏ nơi một ngành hàng chiếm phần lớn mặt tiền. Không cần trăm phần trăm. Một phố sách vẫn có quán nước, một phố vải vẫn có tiệm tạp hoá. Chỉ cần đi vào là người ta nhận ra ngay "đây là phố bán gì".

Có thể chia phố chuyên doanh thành mấy kiểu thường gặp:

• Phố một mặt hàng: gần như cửa nào cũng bán cùng loại, ví dụ phố thuốc bắc, phố đồ thờ sơn son.
• Phố một nhóm hàng bổ sung cho nhau: hàng khác nhau nhưng phục vụ cùng một nhu cầu, như phố đồ điện có cửa bán dây, cửa bán công tắc, cửa bán đèn, cửa sửa chữa.
• Phố vừa làm vừa bán: thợ làm ngay trong nhà, mặt tiền là chỗ bán, như phố gò tôn hay phố may đo.
• Khu bán sỉ: hàng đi theo cây, theo kiện, khách chủ yếu là người buôn lại, như các khu chợ vải sỉ.
• Phố được quy hoạch làm chuyên doanh: chính quyền chọn một đoạn đường và mời các đơn vị cùng ngành vào, như đường sách Nguyễn Văn Bình ở TP.HCM (mở cửa đầu năm 2016) hay Phố Sách Hà Nội trên phố 19 Tháng 12 (mở năm 2017).

Từ phường nghề đến phố hàng

Ở Thăng Long – Hà Nội, phố chuyên doanh có gốc từ cách người làng nghề lên kinh đô làm ăn. Thợ cùng một làng thường ở gần nhau, lập thành phường, thờ chung tổ nghề, giữ bí quyết trong nhóm. Tên phố "Hàng" là dấu vết của lối sống ấy: Hàng Bạc, Hàng Thiếc, Hàng Đồng, Hàng Mã. Chuyện 36 phố phường xưa đã có nhiều sách viết riêng; ở đây chỉ cần nhớ một điều: phố chuyên doanh của Hà Nội ra đời từ người trước, rồi mới thành phố.

Ở Sài Gòn – Chợ Lớn, gốc lại hơi khác. Khu Chợ Lớn hình thành quanh các chợ lớn và kho hàng của thương nhân người Hoa. Người cùng quê, cùng bang thường làm cùng ngành và mở cửa hàng gần nhau. Vì thế khu Chợ Lớn có những dãy phố thuốc bắc, phố vải, phố đồ khô, phố đồ nhựa — mỗi dãy gắn với một mạng lưới buôn bán, chứ không gắn với một làng nghề như ở Hà Nội.

Ở các đô thị mới hơn, nhiều phố chuyên doanh hình thành chỉ trong vài chục năm, gần như tự phát: một vài cửa hàng mở trước, khách quen dần, cửa hàng cùng ngành mở theo. Các phố linh kiện điện tử ở TP.HCM và Hà Nội là ví dụ dễ thấy.

Vì sao các cửa hàng cùng loại lại đứng cạnh nhau

Thoạt nghe thì vô lý: đứng cạnh đối thủ là chia khách. Nhưng nhìn kỹ, cái lợi lớn hơn cái thiệt. Kinh tế học có một mô hình kinh điển giải thích chuyện cửa hàng cùng loại hay đứng sát nhau (thường gọi là mô hình Hotelling), còn ngoài phố thì người bán đúc kết bằng những lý do rất cụ thể:

Khách biết tìm đâu

Người cần mua một vị thuốc, một cuốn sách cũ hay một con tụ điện không muốn đi khắp thành phố. Họ đi thẳng tới phố chuyên doanh vì biết chắc ở đó có, và nếu cửa này hết thì cửa bên cạnh còn. Một cửa hàng lẻ ở phố khác phải tự kéo khách tới; cửa hàng trong phố chuyên doanh được cả con phố kéo khách giúp.

Khách so được hàng, nên tin hơn

Khi ba bốn cửa cùng bày một loại hàng, người mua nhìn thấy mặt bằng chất lượng chung. Người bán cũng không thể chênh quá xa người bên cạnh. Sự minh bạch ấy làm khách yên tâm quay lại, và chính nó giữ cho cả phố có tiếng.

Chung nguồn hàng, chung kho, chung thợ

Xe hàng sỉ chỉ cần dừng một chỗ là giao cho nhiều cửa. Thợ sửa, thợ may, thợ đóng gói, người chở hàng thuê đều tụ về đó. Một cửa thiếu hàng có thể mượn hoặc lấy lại của cửa bên cạnh để giữ khách — chuyện rất thường ở phố vải, phố linh kiện.

Thông tin chảy nhanh

Mẫu nào đang được hỏi nhiều, mặt hàng nào sắp khan, nguồn nào mới về — trong một phố chuyên doanh, tin tức kiểu này lan trong vài ngày. Người bán học lẫn nhau, cập nhật nhanh hơn hẳn cửa hàng đứng riêng.

Phố chuyên doanh vận hành như một hệ thống

Nhìn từ xa, phố chuyên doanh giống một khu chợ trải dài theo trục đường. Nó có nhịp riêng, khác với phố bán lẻ thông thường.

Vì khách đến có chủ đích, mỗi lượt dừng thường ngắn: hỏi, xem, lấy hàng, đi. Điều này tạo ra một dòng xe dừng đỗ liên tục trước cửa — một đặc điểm mà ai đi phố linh kiện hay phố vải vào buổi sáng đều thấy. Nhiều phố giải quyết bằng cách giao hàng sớm trước giờ đông, và bố trí chỗ gửi xe trong ngõ hoặc sân sau.

Nhà mặt phố ở các phố chuyên doanh lâu đời cũng có cấu trúc riêng. Ở phố cổ Hà Nội là kiểu nhà ống: mặt tiền hẹp, nhà sâu, phía trước bán, phía giữa làm kho hoặc xưởng, phía sau ở. Ở Chợ Lớn là dãy phố lầu có tầng trệt buôn bán, tầng trên ở và chứa hàng. Kiểu nhà ấy sinh ra cho đúng lối buôn này.

Điều gì giữ một phố chuyên doanh sống lâu

Không phải phố chuyên doanh nào cũng bền; có phố giữ một mặt hàng qua nhiều thế hệ, có phố chỉ còn cái tên. Điểm chung của những phố sống lâu là bán thứ "phải hỏi mới mua được": vị thuốc, loại vải, mã linh kiện, đầu sách. Mặt hàng càng cần hiểu biết chuyên môn, khách càng muốn tìm tới chỗ có người bán chuyên, và cái lợi của việc đứng chung một phố càng lớn. Ngược lại, thứ hàng ai bán cũng được, mua ở đâu cũng như nhau, thì không cần một con phố riêng. Câu chuyện từng phố "Hàng" ở Hà Nội giữ nghề hay đổi nghề ra sao được kể riêng trong một bài khác của chuyên mục này.

Phố chuyên doanh ở các nước

Hiện tượng này không riêng gì Việt Nam. Nhiều thành phố lớn trên thế giới có những khu nổi tiếng chính vì cả dãy cùng bán một thứ:

• Akihabara (Tokyo): khu đồ điện tử nổi tiếng của Nhật Bản, khởi đầu từ những sạp linh kiện, đồ điện giữa thế kỷ 20, nay còn gắn với văn hoá truyện tranh, hoạt hình.
• Jimbocho (Tokyo): khu tập trung rất nhiều hiệu sách cũ, gần các trường đại học — một "phố sách" theo đúng nghĩa.
• Hatton Garden (London): khu kim hoàn, buôn đá quý lâu đời của nước Anh, giống Hàng Bạc ở Hà Nội về mặt hàng.
• Savile Row (London): con phố may đo com-lê nổi tiếng, nơi nghề may theo số đo được giữ như một truyền thống — có thể đặt cạnh phố may đo Hội An để so hai cách làm.

Những ví dụ này cho thấy cùng một logic: khách biết tìm đâu, người bán học lẫn nhau, thợ và nguồn hàng tụ về một chỗ. Khác nhau chỉ ở mặt hàng và nhịp buôn bán của từng nơi.

Những phố chuyên doanh tiêu biểu hôm nay

Danh sách dưới đây chỉ ghi mặt hàng chính mà nhiều cửa hàng trên phố vẫn bán, tính tới thời điểm viết. Phố chuyên doanh đổi khá nhanh, nên khi đi nên xem đó là gợi ý chứ không phải bảo đảm.

Góc nhìn hôm nay: đọc một phố chuyên doanh khi đi qua

Lần tới đi qua một phố chuyên doanh, thử để ý vài điều. Mặt tiền hẹp hay rộng, hàng chất lên trần hay bày thưa? Xe giao hàng dừng lúc nào? Có cửa hàng nào là xưởng thợ ngồi làm ngay trong nhà? Có biển hiệu nào ghi "từ năm…" cho thấy cửa hàng qua nhiều đời? Những chi tiết ấy cho biết con phố đang ở giai đoạn nào: còn mạnh, đang chuyển, hay chỉ còn giữ tên.

Muốn đọc sâu hơn, nên tìm các sách địa chí Hà Nội viết về phố phường và nghề thủ công kinh thành, các tài liệu về khu Chợ Lớn của các nhà nghiên cứu TP.HCM, và trang thông tin của các bảo tàng lịch sử thành phố. Đi bộ chậm buổi sáng trong một phố chuyên doanh, hỏi chuyện người bán lúc vắng khách, cũng là một cách học rất tốt — người trong nghề thường biết rõ cửa nào lâu đời, hàng nào đang đổi.