Chợ Bến Thành: bốn cửa, các khu hàng và nhịp chợ trong một ngày

Chợ Bến Thành là toà chợ có mái lớn ở trung tâm TP.HCM, khánh thành năm 1914, có bốn cửa chính mở ra bốn phía, trong đó cửa Nam với tháp đồng hồ là biểu tượng quen thuộc của thành phố. Bên trong, chợ chia thành nhiều khu hàng: vải vóc và quần áo, đồ lưu niệm, đồ khô, hàng ăn và hàng tươi sống. Nhịp chợ đổi rõ theo giờ: rạng sáng là hàng về, buổi sáng là người nội trợ, giữa ngày là khách tham quan, chiều tối cửa trong đóng lại và phố quanh chợ chuyển sang một nhịp khác.

Từ bến sông đến toà chợ năm 1914

Cái tên Bến Thành có trước toà chợ hôm nay rất lâu. "Bến" là bến sông, "Thành" là thành Gia Định: khu chợ đầu tiên mang tên này họp gần bờ sông Bến Nghé, nơi thuyền ghe cập bến ngay dưới chân thành. Thời đó chợ sống nhờ đường nước, hàng hoá theo ghe lên xuống, người mua kẻ bán tụ quanh bến.

Khi đô thị Sài Gòn được người Pháp quy hoạch lại vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, khu chợ ven sông trở nên chật và xuống cấp. Một vùng trũng nước phía trong, thường được nhắc trong sách cũ là ao, đầm lầy được lấp lại, trở thành nền đất cho toà chợ mới. Công trình được xây trong khoảng 1912–1914 và khánh thành năm 1914. Chợ mới giữ nguyên cái tên Bến Thành, còn khu chợ cũ bên bờ sông dần được dân gian gọi là "chợ Cũ" — một cách gọi vẫn còn đến hôm nay.

Toà chợ là một khối nhà lớn, khung kết cấu chịu lực, mái cao nhiều lớp để thoát nhiệt và lấy sáng. Mặt tiền chính có tháp đồng hồ, về sau trở thành hình ảnh in trên bưu thiếp, sách ảnh, quà lưu niệm. Qua hơn một thế kỷ, chợ được sửa chữa nhiều lần — thay mái, chỉnh lại sạp, nâng cấp điện nước, phòng cháy — nhưng hình khối chung và bốn cửa vẫn giữ.

Bốn cửa chợ và cách định hướng

Với người lần đầu đến, cách dễ nhất để không lạc trong Bến Thành là nhớ theo cửa. Bốn cửa chính nằm ở bốn mặt, mỗi mặt nhìn ra một con đường. Theo cách gọi quen thuộc của người Sài Gòn:

Ngoài bốn cửa chính còn nhiều cửa phụ dọc hai bên hông. Các cửa phụ giúp người trong chợ ra vào nhanh, nhưng với khách lạ thì chính chúng làm rối hướng. Một mẹo đơn giản: chọn một cửa chính làm điểm hẹn, đi đâu cũng tính đường quay về cửa đó. Nhóm đông người nên hẹn ở sân cửa Nam, vì đây là chỗ thoáng nhất và dễ chỉ cho nhau nhất.

Ngay trước công trường cửa Nam là ga ngầm Bến Thành của tuyến metro số 1, vận hành từ cuối năm 2024. Từ ga đi lên mặt đất, chợ nằm ngay trước mặt — một lối đến chợ mà mấy thế hệ đi chợ trước đây chưa từng có.

Các khu hàng bên trong

Bên trong, các dãy sạp xếp thành những lối song song, cắt nhau như ô bàn cờ. Mỗi ô là một nhóm sạp cùng ngành hàng. Cách bố trí này không phải ngẫu nhiên: hàng khô và hàng vải cần chỗ ráo, hàng ăn cần nước và chỗ thoát khói, hàng tươi sống cần chỗ rửa, thoát nước riêng.

Vải vóc, quần áo, giày dép

Đây là nhóm hàng chiếm nhiều sạp. Vải may áo dài, vải lụa, quần áo may sẵn, túi xách, giày dép được bày dày, treo cao kín vách sạp. Nhiều sạp nhận may đo hoặc sửa nhanh. Khách nội trợ quen hay ghé những sạp này để mua vải theo mét, còn khách tham quan thường tìm áo dài, khăn, túi thêu.

Đồ lưu niệm và hàng thủ công

Sơn mài, đồ gỗ, đồ thêu, nón lá, tranh nhỏ, móc khoá… dồn nhiều ở những dãy gần lối chính. Đây là khu đông khách nước ngoài nhất. Người bán ở khu này thường nói được vài câu tiếng Anh, có sạp nói được cả tiếng Hoa, tiếng Hàn.

Đồ khô và đặc sản

Cà phê, trà, hạt điều, mứt, khô cá, khô mực, tôm khô, nấm, gia vị. Khu đồ khô có mùi riêng rất dễ nhận ra. Nhiều sạp có máy hút chân không, đóng gói gọn để khách mang đi xa — một dịch vụ mọc lên chính vì lượng khách du lịch.

Hàng ăn

Khu hàng ăn là nơi chợ đông nhất vào giờ trưa. Các quầy nhỏ nối nhau, ghế thấp, bàn hẹp. Món ăn ở đây là một phần không khí chợ: người bán hàng trong chợ ăn trưa ngay tại đây, khách tham quan ngồi xen giữa.

Hàng tươi sống, trái cây, hoa

Thịt cá, rau củ, trái cây và hoa được bố trí ở khu riêng, có sàn dễ rửa và lối thoát nước. Đây là phần "chợ thật" của Bến Thành — nơi người dân quanh vùng vẫn mua đồ nấu hằng ngày, dù số lượng ít hơn nhiều so với thời chợ chỉ phục vụ dân thành phố.

Vị trí cụ thể của từng nhóm sạp có thể thay đổi sau mỗi đợt sắp xếp lại, nên không nên học thuộc "khu vải nằm ở góc nào". Cách chắc hơn: vào cửa nào thì hỏi người bán gần cửa đó, họ chỉ đường trong chợ nhanh hơn bất kỳ bản đồ nào.

Nhịp chợ trong một ngày

Bến Thành không đông đều suốt ngày. Mỗi khung giờ có một kiểu người, một kiểu hàng, một kiểu tiếng ồn riêng.

1. Rạng sáng: hàng tươi về bằng xe tải nhỏ, xe ba gác, xe máy chở thùng. Người bán khu tươi sống đến trước để nhận hàng, rửa sạp, bày rau, xếp cá lên đá. Phố quanh chợ lúc này là phố giao hàng.
2. Sáng sớm: người nội trợ, đầu bếp các quán quanh trung tâm đi chợ. Khu tươi sống đông nhất. Các khu vải, lưu niệm bắt đầu kéo cửa, treo hàng.
3. Giữa sáng đến đầu chiều: khách tham quan đông dần, đi theo nhóm, có người dẫn. Khu lưu niệm, đồ khô, hàng ăn kín người. Khu tươi sống vãn dần.
4. Trưa: hàng ăn cao điểm. Lối đi trong chợ nóng, chậm. Nhiều người bán tranh thủ ăn trưa, nghỉ ngắn ngay tại sạp.
5. Chiều muộn: các sạp bắt đầu thu dọn. Chợ trong nhà đóng cửa vào chiều tối, khi đó lối đi được quét dọn, rác gom ra điểm tập kết.
6. Tối: các con phố quanh hông chợ có sạp bán đêm — một nhịp riêng của khu Bến Thành, được kể kỹ ở danh mục chợ đêm.

Giờ mở và đóng cửa cụ thể do ban quản lý chợ quy định và có thể thay đổi theo mùa, theo dịp lễ. Nếu cần chính xác, hỏi trực tiếp ở văn phòng ban quản lý hoặc người bảo vệ ở cửa.

Hai lớp khách trong một toà chợ

Điều làm Bến Thành khác phần lớn chợ Việt là nó phục vụ cùng lúc hai lớp khách rất khác nhau. Lớp thứ nhất là người dân quanh trung tâm, đi chợ mua đồ ăn, vải vóc như ở mọi chợ khác. Lớp thứ hai là khách tham quan — trong nước và nước ngoài — đến để ngắm, chụp ảnh, mua quà.

Hai lớp khách này kéo chợ về hai hướng. Hàng lưu niệm, đồ khô đóng gói, hàng ăn tăng lên; hàng tươi sống thu hẹp lại. Biển hướng dẫn, bảng niêm yết nhiều thứ tiếng xuất hiện. Nhiều sạp nhận thanh toán chuyển khoản, quẹt thẻ bên cạnh tiền mặt. Người bán lâu năm phải học thêm ngoại ngữ, học đóng gói, học cách gửi hàng.

Chuyện chợ "du lịch hoá" được bàn kỹ hơn trong danh mục Chợ Việt đổi thay. Ở đây chỉ cần hiểu: khi đi Bến Thành, ta đang bước vào một chợ có hai nhịp chồng lên nhau, và chọn giờ đi là chọn nhịp mình muốn gặp.

Đi chợ Bến Thành hôm nay

Một vài gợi ý để chuyến đi chợ dễ chịu cho cả người mua lẫn người bán:

• Muốn thấy chợ của người Sài Gòn: đi sáng sớm, vào thẳng khu tươi sống và đồ khô. Muốn mua quà, đi giữa buổi sáng khi các sạp đã bày đủ hàng.
• Chọn cửa theo việc: đi bộ từ trung tâm thì vào cửa Nam; đi xe và gửi xe ở phố bên hông thì vào cửa Đông hoặc Tây; cần vào nhanh thì thử cửa Bắc.
• Hỏi giá trước khi chọn: nhiều sạp đã niêm yết giá. Sạp chưa niêm yết thì hỏi rõ giá theo cái, theo ký hay theo mét trước khi người bán cắt vải, cân hàng.
• Xin phép khi chụp ảnh: sạp hàng là chỗ làm việc của người khác. Chụp toàn cảnh lối đi thì thoải mái; chụp cận mặt người bán hay hàng hoá trên sạp thì hỏi một câu.
• Giữ đồ gọn: lối đi hẹp và đông, ba lô nên đeo phía trước, túi xách kéo khoá, không cầm điện thoại chìa ra lối đi.
• Đồ khô mang đi xa: nhờ sạp hút chân không, ghi chú loại hàng. Kiểm tra quy định hành lý của hãng bay hoặc nước đến với các mặt hàng như khô cá, hạt.
• Nghỉ chân: trong chợ ít ghế. Khu hàng ăn là chỗ ngồi được lâu nhất; bên ngoài có thể ra sân trước cửa Nam hoặc vỉa hè các phố quanh chợ.

Bến Thành trong đời sống thành phố

Hơn một thế kỷ, chợ Bến Thành đã là nhiều thứ cùng lúc: chợ dân sinh của khu trung tâm, điểm hẹn của người Sài Gòn ("gặp nhau ở cửa Nam chợ Bến Thành"), mốc chỉ đường, hình ảnh đại diện của thành phố trong sách ảnh và phim.

Muốn hiểu thêm về chợ trong lịch sử đô thị, có thể tìm đọc các sách địa chí về Sài Gòn – Gia Định, xem các bộ sưu tập ảnh tư liệu về Sài Gòn đầu thế kỷ 20, hoặc ghé Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh để thấy bối cảnh khu trung tâm trong từng thời kỳ.