Chợ Bình Tây là chợ lớn của khu Chợ Lớn, TP.HCM, hoàn thành vào khoảng năm 1930 nhờ công của thương nhân Quách Đàm. Toà chợ nổi bật với mái ngói nhiều lớp kiểu kiến trúc Hoa, tháp đồng hồ ở cửa chính và một sân trong lộ thiên ở giữa. Đây chủ yếu là chợ sỉ: hàng khô, gia vị, bánh kẹo, đồ gia dụng từ đây toả đi các chợ ở miền Tây và khắp TP.HCM.
Chợ Lớn cũ, Chợ Lớn mới
Khu Chợ Lớn hình thành từ một cộng đồng thương nhân người Hoa định cư ven các kênh rạch phía tây Sài Gòn từ thế kỷ 18. Như tên gọi, cả vùng lấy chợ làm trung tâm. Khu chợ lớn đầu tiên của vùng nằm ở một vị trí khác, về sau được gọi là "Chợ Lớn cũ".
Đầu thế kỷ 20, khi buôn bán phát triển và khu chợ cũ quá tải, một chợ mới được dựng ở phía tây, thuộc vùng đất mang tên Bình Tây. Vì vậy toà chợ này có hai tên: "chợ Bình Tây" theo tên đất, và "Chợ Lớn mới" theo cách người dân phân biệt với chợ cũ. Đến nay, nhiều người Sài Gòn lớn tuổi vẫn gọi là "Chợ Lớn mới", và chuyện cặp chợ cũ – chợ mới này là một ví dụ điển hình của cách đặt tên chợ ở Việt Nam.
Quách Đàm và câu chuyện dựng chợ
Người gắn liền với chợ Bình Tây là Quách Đàm, một thương nhân gốc Hoa giàu có ở Chợ Lớn đầu thế kỷ 20, buôn bán lớn nông sản và hàng xuất khẩu. Theo câu chuyện thường được các tài liệu về Chợ Lớn kể lại, ông bỏ tiền xây chợ trên khu đất của mình rồi giao chợ cho chính quyền quản lý, đổi lại được quyền xây và khai thác dãy nhà phố bao quanh chợ. Cách làm này vừa lợi cho chính quyền (có chợ mới không tốn ngân sách), vừa lợi cho người dựng chợ (dãy phố quanh chợ đông khách nên giá trị cao).
Chợ hoàn thành vào khoảng năm 1930. Một số nguồn ghi năm khởi công và năm hoàn thành chênh nhau một hai năm, nên con số an toàn là "khoảng 1928–1930". Trong sân chợ từng có tượng Quách Đàm; dấu vết tưởng nhớ người dựng chợ vẫn là một phần câu chuyện mà người bán lâu năm hay kể cho khách.
Mái ngói, tháp đồng hồ và sân trong
Khác với chợ Bến Thành mang dáng công trình châu Âu, chợ Bình Tây là kiến trúc pha trộn: kết cấu và mặt bằng của một chợ hiện đại thời bấy giờ, nhưng mái, chi tiết trang trí và tinh thần mang đậm phong cách Hoa.
Mái chồng nhiều lớp
Mái ngói ống xếp thành nhiều lớp so le, giữa các lớp mái có khoảng hở. Khoảng hở này không chỉ để đẹp: không khí nóng trong chợ bốc lên, thoát ra qua khe mái, gió lùa từ dưới vào. Đây là cách làm mát tự nhiên rất hợp với khí hậu nóng ẩm phương Nam. Trên nóc có hình rồng và các chi tiết gốm trang trí.
Tháp đồng hồ ở cửa chính
Cửa chính có một tháp đồng hồ dáng lầu, nhiều tầng mái cong. Giống như ở Bến Thành, đồng hồ trên cửa chợ từng là "giờ chung" của cả khu phố — thời chưa phải ai cũng có đồng hồ, người ta nhìn mặt chợ để biết giờ.
Sân trong lộ thiên
Điểm đặc biệt nhất là chợ xây quanh một sân trong lộ thiên. Các dãy sạp bao bốn phía, mặt quay vào sân. Sân lấy ánh sáng và gió cho cả toà chợ, đồng thời là chỗ nghỉ chân, chỗ người bán hàng trong chợ ra ngồi lúc vãn khách. Kiểu sân trong này gặp nhiều trong nhà ở và hội quán của người Hoa, ở đây được mở rộng ra thành sân chợ.
Chợ đã trải qua một đợt trùng tu lớn kéo dài vài năm, hoàn thành vào khoảng năm 2020. Trong thời gian trùng tu, tiểu thương chuyển sang chợ tạm gần đó rồi quay về. Đợt sửa chữa này chú trọng giữ hình dáng mái, tháp đồng hồ và các chi tiết trang trí, đồng thời làm lại hệ thống điện, nước và phòng cháy.
Chợ sỉ: ai bán, ai mua, hàng đi đâu
Đi một vòng Bình Tây, cảm giác rõ nhất là hàng ở đây được tính theo bao, thùng, kiện. Phần lớn người mua là chủ tiệm tạp hoá, người buôn ở các chợ nhỏ trong thành phố và các tỉnh miền Tây.
| Nhóm hàng | Ví dụ | Người mua thường gặp |
|---|---|---|
| Hàng khô, nông sản khô | Nấm, đậu, hạt, tôm khô, cá khô, mì khô, bột các loại | Tiệm tạp hoá, quán ăn, người buôn tỉnh |
| Gia vị | Hồi, quế, tiêu, ớt khô, các loại gia vị nấu món Hoa và món Việt | Quán ăn, bếp gia đình, người buôn |
| Bánh kẹo, mứt | Bánh kẹo đóng gói, mứt, hàng theo mùa lễ Tết | Cửa hàng bánh kẹo, tiệm tạp hoá |
| Đồ gia dụng, đồ nhựa | Nồi, chén, rổ, xô, hộp, đồ dùng bếp | Cửa hàng đồ gia dụng, người buôn chợ nhỏ |
| Vải, quần áo, phụ liệu | Vải, quần áo may sẵn, nút, chỉ, dây kéo | Shop quần áo, thợ may |
Lịch sử giải thích vì sao Bình Tây mạnh về hàng khô và hàng gửi đi tỉnh. Khu Chợ Lớn sát các kênh nối với miền Tây; thời đường thuỷ còn là đường chính, ghe từ đồng bằng chở lúa gạo, nông sản lên, chở hàng tạp hoá về. Hôm nay hàng đi chủ yếu bằng xe tải và xe khách, nhưng mạng lưới mối buôn giữa Chợ Lớn và miền Tây vẫn còn.
Nhịp chợ trong ngày
- Rạng sáng: xe hàng đổ hàng ở các phố quanh chợ. Người khuân vác, xe đẩy tay, xe ba gác chạy liên tục giữa xe tải và sạp.
- Sáng: giờ cao điểm của mối buôn. Lối đi chật kín hàng xếp chờ giao. Người bán vừa ghi đơn vừa trả lời điện thoại.
- Trưa: chợ chậm lại, hàng đóng gói chờ xe. Sân trong là chỗ hóng gió.
- Chiều: khách lẻ và khách tham quan đông hơn, phần lớn sạp thu dọn sớm hơn các chợ bán lẻ.
Vì chợ sỉ hoạt động sớm, khách tham quan đến vào buổi chiều có khi thấy chợ "vắng" và nhiều sạp đã đóng. Đó không phải chợ suy, mà là nhịp của chợ đầu nguồn: việc chính đã xong từ buổi sáng.
Khu phố quanh chợ
Bình Tây không đứng một mình. Quanh chợ là những dãy nhà phố hai, ba tầng — chính là những dãy nhà gắn với câu chuyện dựng chợ — tầng trệt làm kho, làm cửa hàng, tầng trên để ở. Gần đó có bến xe buýt Chợ Lớn, nhiều hội quán, chùa của người Hoa, các con phố bán buôn đủ thứ.
Nếu có thời gian, nên đi bộ thêm một vòng các phố quanh chợ để thấy cách một "khu chợ" thực sự vận hành: chợ là trái tim, nhưng việc buôn bán lan ra cả chục con phố quanh nó, mỗi phố một nhóm hàng.
Đi chợ Bình Tây hôm nay
- Muốn xem chợ sỉ thật: đi buổi sáng, chấp nhận chen giữa hàng hoá và xe đẩy. Muốn xem kiến trúc, chụp ảnh thong thả: đi chiều.
- Hỏi bán lẻ trước: nhiều sạp chỉ bán theo thùng, theo ký lớn. Hỏi một câu trước khi chọn hàng giúp cả hai bên đỡ mất thời gian.
- Nhường đường cho hàng: người khuân hàng và xe đẩy có ưu tiên trong lối chợ sỉ. Khi nghe tiếng gọi tránh đường, đứng nép vào sạp.
- Nhìn lên mái: đứng ở sân trong, nhìn các lớp mái và trang trí trên nóc. Đây là phần đẹp nhất của chợ mà người vội hay bỏ qua.
- Hiểu thêm về Chợ Lớn: kết hợp đi các hội quán, chùa người Hoa quanh vùng và đọc các sách về lịch sử Sài Gòn – Chợ Lớn.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Bình Tây xây năm nào?
Chợ Bình Tây hoàn thành vào khoảng năm 1930, một số nguồn ghi thời gian xây dựng khoảng 1928–1930. Chợ được dựng nhờ công của thương nhân Quách Đàm.
Vì sao chợ Bình Tây còn gọi là Chợ Lớn mới?
Khu Chợ Lớn đã có một chợ lớn từ trước ở vị trí khác. Khi chợ mới được xây ở vùng Bình Tây, người dân gọi nó là Chợ Lớn mới để phân biệt với chợ cũ. Hai tên gọi đến nay vẫn được dùng song song.
Chợ Bình Tây bán sỉ hay bán lẻ?
Chủ yếu là bán sỉ, đặc biệt các mặt hàng khô, gia vị, bánh kẹo, đồ gia dụng. Một số sạp vẫn bán lẻ, nên khách mua ít nên hỏi người bán trước khi chọn hàng.
Quách Đàm là ai?
Quách Đàm là thương nhân gốc Hoa giàu có ở Chợ Lớn đầu thế kỷ 20. Ông bỏ tiền xây chợ Bình Tây và được ghi nhận là người dựng chợ trong các tài liệu về lịch sử khu Chợ Lớn.
Kiến trúc chợ Bình Tây có gì đặc biệt?
Chợ có mái ngói nhiều lớp so le giúp thoát nhiệt, tháp đồng hồ dáng lầu ở cửa chính và sân trong lộ thiên ở giữa. Đây là sự pha trộn giữa mặt bằng chợ hiện đại thời đầu thế kỷ 20 với phong cách kiến trúc Hoa.