Chợ Đông Ba là chợ lớn nhất thành phố Huế, nằm ở bờ bắc sông Hương, gần cầu Trường Tiền và phía đông Kinh Thành. Chợ lấy tên từ cửa Đông Ba của Kinh Thành, nơi chợ họp đầu tiên, rồi được dời ra bờ sông vào cuối thế kỷ 19 dưới thời vua Thành Thái. Hôm nay Đông Ba là một quần thể nhà lồng, dãy sạp và bến thuyền, bán đủ thứ từ vải vóc, nón lá đến đặc sản khô và các món ăn Huế.
Từ cửa thành ra bờ sông
Kinh Thành Huế có nhiều cửa. Một cửa ở phía đông, tên chính thức là Chánh Đông, nhưng dân gian quen gọi là cửa Đông Ba. Thời đầu triều Nguyễn, một khu chợ họp ngay ngoài cửa này, phục vụ dân trong và ngoài thành. Chợ mang luôn tên cửa: chợ Đông Ba.
Cuối thế kỷ 19, thời vua Thành Thái, chợ được xây dựng lại và dời ra vị trí ven sông Hương — các tài liệu thường ghi mốc năm 1899. Vị trí mới hợp lý hơn nhiều cho buôn bán: thuyền từ thượng nguồn và từ vùng ven phá Tam Giang theo sông Hương về, cập bến ngay cạnh chợ. Cái tên cũ được giữ, dù chợ đã cách cửa Đông Ba một quãng.
Trong thế kỷ 20, chợ bị hư hại và được xây lại, mở rộng nhiều lần. Toà nhà lồng chính hôm nay mang dáng một công trình hiện đại hơn, nhưng vị trí ven sông và tên gọi vẫn nguyên như hơn một thế kỷ trước.
Bố cục: nhà lồng, dãy sạp, bến thuyền
Đông Ba không phải một toà nhà đơn lẻ mà là một khu chợ gồm nhiều phần nối nhau, kéo dài từ mặt đường Trần Hưng Đạo xuống tới bờ sông.
| Khu | Hàng chủ yếu | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nhà lồng chính | Vải vóc, quần áo, áo dài, giày dép, đồ gia dụng, mỹ phẩm | Khu cũ và lớn nhất, nhiều tầng sạp chật kín |
| Dãy đồ khô, đặc sản | Mè xửng, mứt, tôm chua, ruốc, mắm, nấm, hạt sen, chè khô | Đông khách du lịch, nhiều sạp đóng gói sẵn |
| Khu nón lá, hàng thủ công | Nón lá Huế, quạt, đồ mây tre, đồ lưu niệm | Nhiều hàng gắn với nghề thủ công quanh Huế |
| Khu hàng ăn | Các món bún, bánh, chè Huế | Ghế thấp, quầy nhỏ, đông nhất buổi trưa và chiều |
| Khu tươi sống ven sông | Cá, tôm, rau, trái cây | Gần bến thuyền, đông nhất lúc sáng sớm |
Vị trí sạp cụ thể đổi theo thời gian, nhưng nguyên tắc chung dễ nhớ: càng gần mặt đường càng nhiều hàng may mặc và hàng cho khách du lịch; càng xuống phía sông càng nhiều hàng tươi sống, hàng từ thuyền lên.
Bến thuyền: phần chợ đặc biệt nhất
Điều làm Đông Ba khác phần lớn chợ thành phố là nó vẫn còn quay mặt ra sông. Từ rạng sáng, những chiếc thuyền nhỏ chở rau, trái cây, cá, tôm từ các vùng ven sông, ven phá cập vào bờ. Người ta chuyển hàng lên bờ bằng gánh, bằng thúng, bằng xe đẩy. Có lúc hàng được bán ngay trên bờ, chưa kịp vào tới sạp.
Ngày nay phần lớn hàng về chợ bằng đường bộ — xe tải nhỏ, xe máy chở thùng — nhưng cảnh thuyền cập bến buổi sáng vẫn còn. Đứng ở bờ sông lúc trời vừa sáng, thấy mặt nước, thuyền, người và hàng chen nhau là thấy được cái gốc của chợ: một chợ sinh ra từ dòng sông.
Hàng Huế ở chợ Đông Ba
Nón lá
Nón lá Huế mỏng, nhẹ, khi soi lên ánh sáng có thể thấy hình hoặc thơ ép giữa các lớp lá — nên còn được gọi là nón bài thơ. Nhiều nón ở chợ đến từ các làng nghề quanh Huế. Khi chọn nón, người mua thường soi lên trời xem lá có đều không, vành có tròn không, mũi khâu có khít không.
Đặc sản khô và đồ ngọt
Mè xửng, các loại mứt (mứt gừng, mứt me…), tôm chua, ruốc Huế, mắm các loại, hạt sen là những thứ khách hay mua mang đi. Đồ khô ở Huế mang đậm vị mặn, cay, ngọt đặc trưng của ẩm thực xứ này. Mỗi sạp có cách đóng gói riêng; nên hỏi cách bảo quản và hạn dùng, nhất là với tôm chua, mắm.
Hàng ăn
Khu hàng ăn ở Đông Ba là một trong những nơi đông vui nhất của chợ. Người Huế đi chợ thường ghé ăn một bát bún, đĩa bánh, cốc chè rồi mới về. Món ăn ở đây là một phần nhịp sống chợ, không chỉ là chuyện ăn uống.
Nhịp chợ theo ngày và theo mùa
- Rạng sáng: thuyền và xe hàng về; khu ven sông đông nhất. Người nội trợ Huế đi chợ sớm để chọn cá, rau tươi.
- Sáng: nhà lồng chính mở đủ sạp, người mua vải, quần áo, đồ gia dụng đông dần.
- Giữa buổi và trưa: khách du lịch đến theo đoàn, khu đặc sản và nón lá đông nhất; khu hàng ăn bước vào giờ cao điểm.
- Chiều: chợ vãn dần, sạp thu dọn; khu ven sông vắng hẳn.
Theo mùa, Huế có một mùa mưa dài, thường dồn vào những tháng cuối năm. Những năm mưa lớn, nước sông Hương dâng, khu chợ thấp ven sông có thể ngập. Người buôn ở Đông Ba quen kê hàng cao, chuyển hàng lên tầng, đóng sạp sớm khi có tin nước lên. Sau mỗi đợt nước rút, cả chợ cùng dọn bùn, phơi hàng, mở lại. Đây là một phần đời sống của chợ ven sông mà ít chợ khác phải trải qua.
Những ngày giáp Tết, Đông Ba đông hơn hẳn mọi thời điểm khác trong năm. Khu đồ khô bày thêm mứt, bánh, hàng cúng; khu vải chật người may đồ mới; bờ sông có thêm thuyền chở hoa, cây cảnh từ các vùng ven Huế. Chợ mở sớm hơn, đóng muộn hơn, và lối đi giữa các dãy sạp gần như không lúc nào thưa người.
Đi chợ Đông Ba hôm nay
- Đi sớm, đi từ phía sông: muốn thấy chợ thật của người Huế, đến khi trời vừa sáng và bắt đầu từ khu ven sông, rồi đi ngược lên nhà lồng.
- Đi bộ từ cầu Trường Tiền: từ cầu Trường Tiền men theo đường Trần Hưng Đạo là tới chợ. Kết hợp đi Kinh Thành trong cùng buổi rất thuận.
- Hỏi giá và cách bảo quản: với đồ khô, đồ ướp, hỏi rõ hạn dùng, cách giữ khi đi đường xa.
- Chọn nón: soi lên ánh sáng, xem lá, vành, mũi khâu. Nếu mang đi xa, hỏi người bán xin túi đựng hoặc buộc dây để nón không bẹp.
- Ngày mưa: lối ven sông và lối giữa các dãy sạp có thể trơn và đọng nước; đi dép chống trơn, mang áo mưa gọn.
- Giữ lối: lối trong nhà lồng hẹp, người mang hàng đi lại nhiều. Dừng xem hàng thì bước sát vào sạp.
Đông Ba trong đời sống Huế
Với người Huế, "đi chợ Đông Ba" là một câu nói gắn với cả đời sống thường ngày lẫn những dịp quan trọng: sắm Tết, mua vải may áo dài, mua quà mang vào Nam ra Bắc. Ca dao, thơ văn về Huế nhắc tới chợ Đông Ba nhiều lần, và chợ cùng cầu Trường Tiền, sông Hương làm thành một bộ ba quen thuộc trong hình dung về Huế.
Muốn tìm hiểu thêm về Huế xưa, có thể đến Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, đi một vòng Kinh Thành để tìm cửa Chánh Đông — nơi chợ từng họp — và đọc các sách viết về đời sống thành Huế thời Nguyễn.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Đông Ba ở đâu?
Chợ Đông Ba nằm ở bờ bắc sông Hương, gần cầu Trường Tiền, mặt chính nhìn ra đường Trần Hưng Đạo, phía đông Kinh Thành Huế. Từ cầu Trường Tiền có thể đi bộ tới chợ.
Vì sao gọi là chợ Đông Ba?
Chợ lấy tên cửa Đông Ba, cách gọi dân gian của cửa Chánh Đông thuộc Kinh Thành Huế. Chợ ban đầu họp ngoài cửa này, sau được dời ra bờ sông nhưng vẫn giữ tên cũ.
Chợ Đông Ba được dời ra bờ sông năm nào?
Các tài liệu thường ghi chợ được xây lại và dời ra vị trí ven sông Hương vào năm 1899, thời vua Thành Thái. Sau đó chợ còn được xây lại, mở rộng nhiều lần trong thế kỷ 20.
Chợ Đông Ba có gì để mua làm quà?
Khách hay mua nón lá Huế, mè xửng, các loại mứt, tôm chua, ruốc, mắm, hạt sen và đồ thủ công. Nên hỏi người bán cách bảo quản với đồ ướp và đồ có mùi.
Nên đi chợ Đông Ba giờ nào?
Sáng sớm là lúc khu ven sông có thuyền cập bến và hàng tươi đông nhất. Giữa buổi sáng các khu may mặc, đặc sản đã mở đủ sạp, còn buổi trưa khu hàng ăn đông vui nhất.