Chợ Đồng Xuân là toà chợ lớn nhất trong khu phố cổ Hà Nội, nằm ở cuối trục phố Hàng Đào – Hàng Ngang – Đồng Xuân. Chợ được người Pháp xây cuối thế kỷ 19, bị cháy lớn năm 1994 rồi xây lại, giữ phần mặt tiền cũ. Bên trong là nhiều tầng ngành hàng — hàng khô, vải vóc, quần áo, đồ gia dụng — và phần lớn hoạt động ở đây là bán buôn cho các chợ, cửa hàng khắp miền Bắc, chứ không chỉ bán lẻ cho khách đi ngang.
Chợ nằm ở đâu trong phố cổ
Nếu đi bộ từ hồ Hoàn Kiếm theo hướng bắc, men theo phố Hàng Đào rồi sang Hàng Ngang, Đồng Xuân, ta sẽ gặp mặt tiền chợ chắn ngang cuối trục. Đây là trục buôn bán xương sống của phố cổ: phố nào cũng đông, nhà nào cũng có cửa hàng tầng trệt. Chợ Đồng Xuân là điểm cuối, nơi hàng hoá của cả trục dồn về và toả đi.
Phía sau và quanh hông chợ là những con phố hẹp chuyên bán buôn, nhà kho xen giữa nhà ở. Sát cạnh là chợ Bắc Qua, một chợ nhỏ hơn có lịch sử gắn liền với Đồng Xuân. Đi thêm một đoạn về phía sông Hồng là khu chân cầu Long Biên, nơi từng là cửa ngõ đưa hàng từ các tỉnh vào thành phố. Vị trí này giải thích vì sao Đồng Xuân lớn lên thành chợ đầu nguồn của phố cổ: nó nằm giữa đường nước, đường sắt, đường bộ đổ vào Hà Nội.
Lịch sử: từ chợ ven sông đến toà chợ năm dãy mái
Trước khi có toà chợ, vùng này đã là nơi buôn bán sầm uất ven sông, với những chợ nhỏ họp gần các bến. Cuối thế kỷ 19, chính quyền Pháp cho xây một toà chợ có mái lớn để gom việc buôn bán vào một chỗ, dễ quản lý và thu thuế. Chợ hoàn thành vào khoảng năm 1889, gồm năm dãy nhà lồng có mái nối liền nhau — năm khối mái này về sau thành hình ảnh nhận diện của mặt tiền chợ.
Tên Đồng Xuân thường được giải thích là ghép từ tên hai phường cũ ở khu vực này, Đồng Lạc và Xuân Trường. Cách giải thích này phổ biến trong sách viết về Hà Nội, nhưng như nhiều địa danh cổ khác, chi tiết có thể khác nhau tuỳ nguồn.
Tháng 7 năm 1994, một vụ cháy lớn thiêu rụi phần lớn bên trong chợ cùng rất nhiều hàng hoá của tiểu thương. Chợ được xây lại thành một toà nhà nhiều tầng bằng bê tông, nhưng giữ lại phần mặt tiền với các vòm và đầu hồi theo kiểu cũ. Vì vậy khi đứng trước chợ, ta vẫn thấy dáng dấp toà chợ thời Pháp; bước vào trong mới là một kết cấu mới hơn nhiều. Vụ cháy năm 1994 cũng là một trong những lý do việc phòng cháy ở chợ lớn được chú ý hơn trong các thập niên sau.
Các tầng ngành hàng
Đồng Xuân hôm nay có nhiều tầng, mỗi tầng dồn một số nhóm hàng. Sự phân bố cụ thể có thể thay đổi theo từng đợt sắp xếp, nhưng nguyên tắc chung khá rõ: hàng nặng, hàng ăn, hàng cần bốc dỡ nhiều ở tầng trệt; hàng nhẹ, hàng vải, hàng may mặc lên tầng trên.
| Khu | Nhóm hàng thường gặp | Kiểu khách chính |
|---|---|---|
| Tầng trệt | Hàng khô, bánh kẹo, mứt, gia vị, đồ gia dụng, hàng tạp hoá; một số khu thực phẩm | Chủ cửa hàng tạp hoá, người buôn từ các tỉnh, người dân quanh phố |
| Các tầng trên | Vải vóc, quần áo may sẵn, chăn màn, rèm, phụ liệu may mặc, đồ dùng gia đình nhẹ | Chủ shop quần áo, thợ may, người mua sỉ |
| Dãy quanh hông và phía sau chợ | Hàng ăn, đồ điện nhỏ, đồ nhựa, giỏ, bao bì, hàng mùa vụ | Người mua lẻ, người làm việc trong chợ |
Một đặc điểm dễ nhận ra: rất nhiều sạp ở Đồng Xuân không bày hàng đẹp để bán từng món. Hàng xếp theo bao, theo kiện, theo chồng; người bán có sổ ghi đơn, có danh sách mối quen. Người đến mua thường biết chính xác mình cần gì, hỏi nhanh, chốt nhanh, gọi xe chở đi. Với khách lẻ, cảm giác đầu tiên có khi là "chợ này không dành cho mình" — đó là vì nhịp của chợ sỉ.
Nhịp chợ sỉ giữa phố cổ
Đồng Xuân vận hành theo nhịp của hàng hoá hơn là nhịp của người đi dạo.
- Sáng sớm: hàng nhập về chợ, bốc từ xe tải nhỏ, xe ba gác đậu ở các phố quanh. Phố cổ vốn hẹp nên việc nhập hàng phải làm sớm, trước khi dòng xe máy và người đi bộ đông lên.
- Buổi sáng: mối buôn đến lấy hàng. Đây là giờ chợ làm ra nhiều tiền nhất nhưng không phải giờ nhìn thấy nhiều khách tham quan nhất.
- Trưa và đầu chiều: chợ chậm lại; nhiều sạp đóng gói đơn, gửi hàng đi tỉnh qua các xe chở hàng.
- Chiều: khách lẻ, khách tham quan đông hơn; các dãy hàng ăn quanh chợ đông.
- Tối cuối tuần: trục Hàng Đào – Đồng Xuân có chợ đêm. Đây là một nhịp riêng, được kể ở danh mục chợ đêm.
Xe hàng ra vào phố cổ chịu quy định về giờ, về tải trọng. Đó là lý do cảnh hàng chất cao trên xe máy, xe ba gác, xe đẩy tay vẫn rất quen ở khu này: những phương tiện nhỏ len được vào phố hẹp và khung giờ chật.
Vì sao Đồng Xuân là chợ của cả miền Bắc
Nhiều chủ sạp ở các chợ tỉnh lân cận vẫn lên Đồng Xuân lấy hàng, hoặc đặt hàng qua điện thoại rồi nhận qua xe chở. Lý do nằm ở ba điểm.
- Đủ mặt hàng ở một chỗ: một chuyến đi lấy được cả vải, quần áo, đồ gia dụng, bánh kẹo. Với người buôn nhỏ, tiết kiệm được chuyến đi là tiết kiệm được nhiều.
- Mạng lưới chở hàng: quanh chợ có sẵn người chở, xe gửi hàng đi tỉnh. Hàng đặt sáng có thể lên xe trong ngày.
- Mối quen lâu năm: nhiều sạp truyền qua nhiều đời trong một gia đình; mối buôn cũng vậy. Quan hệ quen biết giúp mua chịu, đổi hàng, giữ hàng hộ.
Ngày nay, một phần việc buôn chuyển sang đặt hàng qua mạng và các trung tâm bán buôn mới ở ven đô. Nhưng vị trí giữa phố cổ và mạng lưới quen biết lâu đời vẫn giữ cho Đồng Xuân một vai trò khó thay.
Đi chợ Đồng Xuân hôm nay
Với người mua lẻ hoặc khách tham quan, vài gợi ý giúp đi chợ thuận và không làm phiền nhịp buôn của người bán:
- Đi bộ từ hồ Hoàn Kiếm: trục Hàng Đào – Hàng Ngang – Đồng Xuân là đường đẹp nhất để đến chợ, vừa đi vừa thấy cửa hàng hai bên.
- Tránh giờ nhập hàng nếu đi xe: sáng sớm phố quanh chợ chật xe hàng. Gửi xe ở các điểm giữ xe trên phố rồi đi bộ vào.
- Hỏi rõ bán lẻ hay chỉ bán sỉ: nhiều sạp chỉ bán theo lố, theo kiện. Hỏi trước là cách lịch sự, cũng đỡ mất thời gian cho cả hai bên.
- Đừng đứng chắn lối: lối đi giữa các sạp vừa là chỗ khách đi vừa là đường chuyển hàng. Muốn xem kỹ thì bước sát vào sạp.
- Tầng trên thoáng hơn: nếu chỉ muốn xem vải, xem quần áo, lên tầng trên thường dễ đi hơn tầng trệt.
- Nhớ cửa vào: chợ nhiều lối, các phố quanh trông khá giống nhau. Chụp nhanh một tấm ảnh cửa mình đi vào để quay lại cho dễ.
Đồng Xuân trong ký ức Hà Nội
Với người Hà Nội, Đồng Xuân không chỉ là chợ mua hàng. Đó là nơi cả nhà đi sắm Tết, nơi các bà các mẹ chọn vải may áo, nơi người tỉnh xa "lên chợ Đồng Xuân" như một chuyến đi lớn. Năm mái vòm mặt tiền còn giữ sau vụ cháy 1994 là một lý do chợ vẫn giữ được chỗ đứng trong hình dung về phố cổ.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách địa chí Hà Nội, các bộ ảnh tư liệu về Hà Nội đầu thế kỷ 20 và các bài viết về lịch sử phố cổ của Ban quản lý phố cổ Hà Nội. Khi đến chợ, hãy dành vài phút đứng bên kia đường nhìn lại mặt tiền: năm khối mái đó là phần còn lại của toà chợ cuối thế kỷ 19.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Đồng Xuân xây năm nào?
Toà chợ Đồng Xuân được người Pháp xây vào cuối thế kỷ 19, thường được ghi là hoàn thành khoảng năm 1889. Sau vụ cháy lớn năm 1994, chợ được xây lại thành toà nhà nhiều tầng nhưng giữ phần mặt tiền cũ.
Chợ Đồng Xuân bán gì?
Chợ bán hàng khô, bánh kẹo, gia vị, đồ gia dụng, vải vóc, quần áo, chăn màn, phụ liệu may mặc và nhiều mặt hàng tạp hoá. Phần lớn sạp bán buôn cho các cửa hàng và chợ khác, nhưng nhiều sạp vẫn bán lẻ.
Chợ Đồng Xuân có bán lẻ không?
Có, nhưng không phải sạp nào cũng bán lẻ. Nhiều sạp chỉ bán theo lố, theo kiện cho người buôn. Cách tốt nhất là hỏi người bán ngay từ đầu xem họ có bán lẻ món đó không.
Chợ Đồng Xuân có chợ đêm không?
Có. Vào các tối cuối tuần, trục phố Hàng Đào – Hàng Ngang – Đồng Xuân trước chợ thành chợ đêm đi bộ. Chợ đêm họp trên phố, còn toà chợ trong nhà thì hoạt động ban ngày.
Chợ Đồng Xuân mở cửa đến mấy giờ?
Chợ hoạt động chủ yếu ban ngày, từ sáng sớm đến chiều tối; giờ cụ thể do ban quản lý chợ quy định và có thể thay đổi theo dịp. Tối cuối tuần, trục phố trước chợ có chợ đêm riêng.
Từ hồ Hoàn Kiếm đến chợ Đồng Xuân đi thế nào?
Đi bộ theo hướng bắc qua phố Hàng Đào, Hàng Ngang rồi Đồng Xuân là tới mặt tiền chợ. Quãng đường đi bộ không xa và đi qua đúng trục buôn bán chính của phố cổ.