Chợ tạm khi xây lại chợ: dời sạp, giữ khách và về chợ mới

Chợ tạm là nơi tiểu thương bán hàng trong thời gian chợ chính được xây lại hoặc cải tạo lớn, thường dựng trên một khoảng đất trống gần chợ cũ bằng khung thép, mái tôn và sạp đánh số theo sơ đồ. Mục tiêu của chợ tạm là giữ cho người bán có chỗ làm ăn và người mua vẫn tìm được hàng quen trong suốt thời gian thi công. Ba việc khó nhất là chọn chỗ đủ gần, chuyển sạp sao cho khách quen tìm lại được, và sắp xếp chỗ khi quay về chợ mới một cách rõ ràng, công bằng.

Vì sao cần chợ tạm

Một toà chợ sau vài chục năm hoạt động thường xuống cấp: mái dột, rãnh hỏng, điện chắp vá, không còn đáp ứng yêu cầu phòng cháy. Có chợ sửa được từng phần trong khi vẫn bán; có chợ phải đóng hẳn để xây lại. Khi đó, chợ tạm là cầu nối:

• Với người bán: sạp là sinh kế hằng ngày. Nghỉ bán vài tháng, có khi vài năm, là mất thu nhập và mất khách.
• Với người mua: người dân quanh vùng vẫn cần chỗ mua thực phẩm mỗi ngày, nhất là người lớn tuổi không tiện đi xa.
• Với chợ mới: giữ được dòng khách trong thời gian xây thì khi khánh thành, chợ mới có sẵn người đi chợ thay vì phải bắt đầu từ con số không.

Thời gian xây lại một toà chợ lớn thường kéo dài nhiều tháng tới vài năm, tuỳ quy mô và tiến độ. Chợ tạm vì thế không “tạm” lắm: nó phải chạy ổn định qua nhiều mùa mưa, nhiều cái Tết.

Chọn chỗ cho chợ tạm

Chỗ đặt chợ tạm gần như quyết định thành bại. Những tiêu chí thường được cân nhắc:

• Gần chợ cũ: càng gần thì khách càng dễ chuyển theo. Đi thêm vài trăm mét người ta còn theo, xa hơn nhiều thì khách quen dễ rẽ sang chợ khác.
• Đủ diện tích: chứa được phần lớn số hộ đang kinh doanh, kèm lối đi, chỗ tập kết rác, bãi xe.
• Có lối cho xe hàng và xe chữa cháy: không đặt chợ tạm sâu trong ngõ hẹp mà xe lớn không vào được.
• Thoát nước được: bãi đất trũng sẽ ngập ngay trận mưa đầu mùa.
• Không chắn trục đường chính: chợ tạm trên một đoạn đường phải tính lại đường đi cho xe qua lại.

Chỗ hay được dùng là khoảng đất trống cạnh công trình, sân của một cơ quan, một đoạn đường nội bộ ít xe, hoặc chính một phần khuôn viên chợ cũ nếu thi công được chia giai đoạn. Quyết định chọn chỗ thuộc chính quyền địa phương và chủ đầu tư; người bán nên theo dõi thông báo chính thức và hỏi ban quản lý chợ khi có thắc mắc.

Dựng một khu chợ tạm

Chợ tạm thường là khung thép, mái tôn, nền láng xi măng hoặc lát gạch. Dù tạm, nó vẫn cần đủ những thứ một khu chợ cần:

Điện tạm phải an toàn

Đây là chỗ đáng lo nhất. Điện tạm dễ bị kéo vội, dây đi trên mái tôn, mối nối để hở. Một khu chợ tạm làm kỹ có tủ điện riêng cho từng dãy, có thiết bị đóng cắt tự động, dây đi trong ống, và nội quy nghiêm về việc không tự kéo thêm.

Phòng cháy không được tạm

Vật liệu tạm, điện tạm, hàng hoá chất dày trong diện tích hẹp hơn chợ cũ — chợ tạm thường có nguy cơ cháy cao hơn chợ chính. Bình chữa cháy, lối thoát hai phía, lối cho xe chữa cháy, trực đêm là những việc phải làm ngay từ ngày đầu.

Nước, rãnh và nhà vệ sinh

Khu tươi sống của chợ tạm vẫn cần vòi nước, rãnh thoát có song chắn và chỗ tập kết rác. Nhà vệ sinh tạm cho người bán và khách là chi tiết hay bị quên nhưng ảnh hưởng lớn tới việc người bán có trụ được lâu hay không.

Mái và lối đi

Mái tôn thấp dưới nắng hè rất nóng; nên có khe thoát nhiệt hoặc lớp cách nhiệt. Lối đi giữa các dãy phải giữ đủ rộng, kể cả khi diện tích chật.

Dời sạp: giữ cho khách tìm được nhau

Chuyển hàng trăm hộ từ chợ cũ sang chợ tạm là một cuộc dọn nhà tập thể. Cách làm phổ biến:

1. Lập danh sách hộ kinh doanh theo hợp đồng đang có, ghi rõ ngành hàng, diện tích, vị trí cũ.
2. Vẽ sơ đồ chợ tạm giữ nguyên logic ngành hàng: khu tươi sống, khu khô, khu ăn uống tách như chợ cũ.
3. Phân chỗ theo nguyên tắc công bố trước, như bốc thăm trong từng ngành hàng, để không ai thấy thiệt vì quen biết.
4. Thông báo cho khách: biển chỉ hướng từ chợ cũ sang chợ tạm, loa thông báo, bảng sơ đồ ở cổng chợ tạm.
5. Chuyển trong thời gian ngắn, thường vào ngày ít khách, để chợ tạm mở cửa đồng loạt.

Người bán thường tự làm thêm một việc rất hiệu quả: báo cho khách quen số sạp mới, dán giấy ghi chỗ mới ở chợ cũ trước ngày chuyển, hoặc nhắn qua điện thoại. Mối quen là thứ chợ tạm dễ mất nhất, và cũng là thứ người bán giữ giỏi nhất.

Các giai đoạn của một lần xây lại chợ

Về chợ mới: chỗ ngồi và thói quen mới

Ngày về chợ mới vừa vui vừa nhiều lo. Toà chợ khang trang hơn, sạch hơn, an toàn hơn, nhưng mọi thứ đều phải làm quen lại.

• Chỗ ngồi: chợ mới có thể khác sơ đồ cũ — thêm tầng, đổi lối đi, đổi vị trí các khu. Nguyên tắc phân chỗ càng rõ ràng, công khai thì càng ít thắc mắc.
• Hợp đồng mới: điều kiện sử dụng chỗ bán ở chợ mới có thể khác chợ cũ. Người bán nên đọc kỹ thời hạn, cách tính các khoản và quy định về ngành hàng.
• Khách quen tìm lại: vài tuần đầu khách đi lòng vòng tìm sạp quen. Bảng sơ đồ lớn ở các cổng, số sạp rõ ràng và lời nhắn của chính người bán giúp rút ngắn thời gian này.
• Thói quen mới: chợ mới có thể có bãi xe ở vị trí khác, giờ mở cửa khác, quy định chặt hơn về bày hàng ra lối. Người bán và người mua đều cần thời gian để quen.

Một số chợ mới nhiều tầng gặp chuyện tầng trên vắng khách, như đã bàn ở bài riêng về chợ nhiều tầng. Đây là lý do việc bố trí ngành hàng trong chợ mới nên được tính kỹ từ trước khi phân chỗ.

Góc nhìn hôm nay: đi qua một lần xây lại chợ

Xây lại chợ là chuyện của cả khu phố, không chỉ của người bán. Vài việc nhỏ giúp mọi bên đỡ vất vả:

• Người bán: lưu số điện thoại khách quen, chụp lại sơ đồ chợ tạm và chợ mới, giữ giấy tờ hợp đồng, hỏi ban quản lý mọi điểm chưa rõ bằng văn bản khi có thể.
• Người mua: hỏi người bán quen số sạp mới trước khi chuyển; vài tuần đầu ở chợ tạm hay chợ mới, đi sớm hơn một chút để có thời gian tìm.
• Người quan tâm: theo dõi thông báo trên trang thông tin của phường, xã hoặc ban quản lý chợ để biết tiến độ, thay vì nghe tin truyền miệng.