Chợ đêm Đà Lạt: áo len, ăn vặt và cái lạnh cao nguyên

Chợ đêm Đà Lạt họp mỗi tối trên con dốc dẫn từ khu Hòa Bình xuống toà chợ Đà Lạt và các bậc thang quanh chợ, ngay trung tâm thành phố, gần hồ Xuân Hương. Nét riêng của nó là cái lạnh: người ta tới đây để mua áo len, khăn, mũ, rồi đứng ăn bánh tráng nướng, uống sữa đậu nành nóng giữa khí trời cao nguyên, điều hiếm chợ đêm nào ở Việt Nam có được.

Một chợ đêm của xứ lạnh vận hành khác hẳn chợ đêm xứ nóng, từ mặt hàng, món ăn tới cách người ta đứng, đi và giữ ấm.

Một chợ đêm trên dốc

Đà Lạt nằm trên cao nguyên Lâm Viên, độ cao khoảng 1.500 mét, phố xá chạy theo đồi. Trung tâm thành phố là một lòng chảo nhỏ: phía trên là khu Hòa Bình với các dãy nhà phố, phía dưới là toà chợ Đà Lạt, xa hơn là hồ Xuân Hương. Chợ đêm nằm đúng trên con dốc nối hai mặt bằng đó.

Địa hình dốc tạo ra mấy đặc điểm mà chợ đêm đồng bằng không có:

• Nhìn được toàn cảnh. Đứng ở đầu dốc phía trên, có thể nhìn xuống cả dải đèn của các sạp và dòng người chảy về phía chợ. Đây là góc nhiều người dừng lại chụp ảnh.
• Sạp bám theo bậc. Nhiều sạp dựng trên mặt dốc hoặc dọc các bậc thang, phải kê chân bàn cho phẳng. Hàng bày trên bạt dưới đất cũng phải chọn chỗ ít nghiêng.
• Dòng người có chiều tự nhiên. Phần đông đi xuống dốc lúc đầu buổi và leo lên lúc về. Đoạn cuối buổi, người đi lên chậm hơn, lối đi dễ dồn.
• Xe phải tính đường vòng. Vào giờ chợ, con dốc được ưu tiên cho người đi bộ, xe máy và ô tô phải tìm chỗ gửi ở các ngả xung quanh.

Áo len, khăn, mũ: hàng của xứ lạnh

Đà Lạt có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn hẳn các đô thị đồng bằng, và đêm thường lạnh hơn ngày nhiều. Những đêm mùa khô cuối năm, trời trong, gió hun hút, nhiệt độ có lúc xuống thấp tới mức người từ thành phố nóng tới thấy rét thật sự.

Nhiều du khách từ TP.HCM, miền Tây hay các tỉnh duyên hải tới Đà Lạt mà không có sẵn áo đủ ấm. Chợ đêm lấp đúng chỗ thiếu ấy, và vì vậy dãy hàng áo ấm là xương sống của chợ:

• Áo len, áo khoác dày treo kín giá, đủ màu, nhiều kiểu đan.
• Khăn quàng, mũ len, găng tay, tất dày, những món nhỏ mua nhanh khi chợt thấy lạnh.
• Áo khoác đã qua sử dụng bày trên tấm bạt dưới đất, một nét quen của chợ đêm Đà Lạt. Người mua lục chọn, ướm thử ngay tại chỗ.
• Đồ len đan tay, đồ thổ cẩm của người dân tộc ở Tây Nguyên, thường bày ở những sạp nhỏ hơn.

Với hàng đã qua sử dụng, người mua nên xem kỹ đường may, khoá kéo, các vết bẩn, và nên giặt trước khi mặc. Hỏi trước có được đổi hay không là cách mua công bằng cho cả hai bên.

Ăn vặt cho trời lạnh

Món ăn ở chợ đêm Đà Lạt được chọn bởi chính thời tiết. Trời lạnh làm người ta thèm đồ nóng, đồ nướng, thứ cầm trong tay cho ấm. Những món quen thuộc:

• Bánh tráng nướng: bánh tráng phết trứng, hành, đủ thứ nhân rồi nướng trên than, được khách trẻ gọi vui là "pizza Đà Lạt". Bếp than đỏ trước sạp cũng là chỗ khách đứng hơ tay.
• Sữa đậu nành nóng đựng trong ly, uống kèm các loại bánh nhỏ.
• Khoai lang nướng, bắp nướng: món đơn giản, ấm tay, hợp đứng ăn giữa dốc.
• Xiên nướng, ốc, các món nước nóng ở các sạp có bàn ghế thấp.
• Trái cây, mứt, đặc sản: dâu tây theo mùa, hồng sấy, mứt các loại, atisô khô, những thứ khách thường mua làm quà.

Nhiều sạp ăn kê ghế nhựa thấp sát bếp than. Ngồi gần bếp, ăn đồ nóng, nhìn dòng người đi trong hơi lạnh, đó là trải nghiệm mà nhiều người nhớ về chợ đêm Đà Lạt hơn cả món hàng mình đã mua.

Mùa và thời tiết của chợ đêm

Đà Lạt có hai mùa chính, và chợ đêm thay đổi theo từng mùa:

Ranh giới giữa hai mùa không cố định năm nào cũng như năm nào, chỉ nên coi là gợi ý. Mùa mưa ở Đà Lạt không phải lúc nào cũng mưa cả ngày; nhiều hôm sáng nắng, chiều mưa, tối lại tạnh.

Vào dịp đông khách, chính quyền địa phương thường có những điều chỉnh về phân luồng, chỗ gửi xe quanh khu trung tâm. Theo dõi thông báo của địa phương trước chuyến đi là cách tốt nhất để không bị bất ngờ.

Đi chợ đêm Đà Lạt cho dễ chịu

• Mặc đủ ấm trước khi ra, kể cả khi định mua áo ở chợ. Đứng chọn hàng lâu ngoài trời lạnh dễ mệt.
• Đi giày đế bám: mặt dốc và bậc thang có thể trơn sau mưa hoặc do nước đổ từ các sạp ăn.
• Với người lớn tuổi, trẻ nhỏ: nên đi lúc đầu buổi, ít người, và tính trước đoạn leo dốc lúc về. Có thể đi xuống phía hồ rồi về bằng xe thay vì leo ngược dốc.
• Gửi xe ở điểm giữ xe hợp lệ, hỏi giờ nhận xe muộn nhất. Không dừng xe giữa dốc để mua hàng.
• Hỏi giá trước khi gọi món, nhất là món tính theo phần hay theo con.
• Đứng sát lề khi dừng xem hàng, nhường lối giữa cho dòng người lên xuống.

Quanh chợ đêm có gì

• Hồ Xuân Hương ở phía dưới, buổi tối có thể đi dạo quanh hồ, nhìn đèn phản chiếu trên mặt nước.
• Toà chợ Đà Lạt: ban ngày là chợ lớn nhất thành phố, các tầng bán rau, hoa, đặc sản, quần áo. Buổi sáng sớm, rau củ và hoa từ các vườn quanh thành phố đổ về, rất khác không khí buổi tối.
• Khu Hòa Bình phía trên dốc, có các con phố nhà cũ, quán cà phê, hàng ăn mở muộn.

Góc nhìn hôm nay: khí hậu làm nên chợ

Chợ đêm Đà Lạt là ví dụ rõ nhất cho thấy một chợ đêm lấy cá tính từ đâu. Chỉ cần đổi nhiệt độ, mọi thứ khác đi theo: hàng chủ lực là áo ấm thay cho áo mỏng, món ăn là đồ nướng và đồ uống nóng thay cho nước đá, bếp than vừa nấu ăn vừa sưởi, và người ta đứng sát nhau quanh bếp một cách rất tự nhiên.

Nếu muốn hiểu thêm, có thể tìm đọc tư liệu về lịch sử đô thị Đà Lạt trên cổng thông tin tỉnh Lâm Đồng, ghé Bảo tàng Lâm Đồng để xem về cao nguyên Lâm Viên và các cộng đồng người bản địa, rồi so chợ đêm Đà Lạt với một chợ đêm xứ nóng như Bến Thành hay Phú Quốc. Sự khác nhau giữa hai nơi chính là câu trả lời cho câu hỏi: chợ đêm được thời tiết định hình tới mức nào.