Khu tập thể Hà Nội hôm nay là những cụm nhà chung cư thấp tầng xây từ khoảng cuối thập niên 1950 tới thập niên 1980, như Kim Liên, Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân, vẫn đang có người ở, với sân chung giữa các dãy nhà, chợ ngay chân nhà và tầng trệt biến thành cửa hàng. Chúng vừa giữ nếp sống cộng đồng cũ, vừa đổi khác với cà phê, cửa hàng mới, người thuê trọ trẻ và các kế hoạch cải tạo.
Bài này nhìn khu tập thể như một khu phố đang sống: không gian ra sao, chợ chân nhà vận hành thế nào, ai đang ở đó và người đi bộ nên nhìn gì khi ghé qua. Chuyện đời sống thời bao cấp trong khu tập thể là một đề tài riêng; ở đây tập trung vào hôm nay.
Những khu tập thể quen thuộc
| Khu | Nét đáng chú ý hôm nay |
|---|---|
| Kim Liên | Thường được nhắc là một trong những khu tập thể đầu tiên, khởi công từ khoảng cuối thập niên 1950; có chợ và hồ trong khu |
| Trung Tự | Nhiều dãy nhà năm tầng, sân chung rộng giữa các dãy |
| Giảng Võ | Có nhiều dãy nhà lắp ghép, nằm cạnh nhiều trục đường lớn |
| Thành Công | Hồ Thành Công, chợ trong khu, mạng lối đi giữa các dãy nhà |
| Nghĩa Tân | Chợ Nghĩa Tân, nhiều dãy nhà thấp tầng giữa cây xanh |
Phần lớn các khu được xây trong khoảng thập niên 1960 tới 1980, mỗi khu làm nhiều đợt nên dãy nhà trong cùng một khu có thể chênh nhau nhiều năm; năm cụ thể của từng khu nên tra sách địa chí hoặc tư liệu của thành phố. Ngoài những khu kể trên, Hà Nội còn nhiều khu tập thể khác như Văn Chương, Khương Thượng, Thanh Xuân Bắc, Bách Khoa.
Không gian khu tập thể: dãy nhà, sân chung, lối đi
Khu tập thể được quy hoạch theo ý tưởng "tiểu khu nhà ở": các dãy nhà chung cư thấp tầng, thường bốn, năm tầng, xếp song song hoặc vuông góc, ở giữa là sân, vườn, nhà trẻ, trường học, chợ. Khác với ngõ phố cổ hay ngõ làng mọc dần từ đất chia nhỏ, đây là khu được vẽ ra trước khi xây.
Sân chung
Sân giữa các dãy nhà là trái tim khu tập thể. Sáng sớm có người tập thể dục, trưa có người phơi đồ, chiều có trẻ con đá bóng, người già ngồi ghế đá. Ở nhiều khu, sân chung là nơi họp tổ dân phố, tổ chức Trung thu cho thiếu nhi, làm lễ đón Tết. Sân càng rộng, đời sống cộng đồng càng giữ được.
Cầu thang và hành lang
Mỗi đơn nguyên có cầu thang chung, nhiều khu có hành lang dài chạy dọc tầng. Đây là nơi hàng xóm gặp nhau mỗi ngày, cũng là nơi thấy rõ sự xuống cấp ở nhiều khu: tường bong tróc, dây điện chằng chịt, ánh sáng kém. Ở một số khu, cư dân góp tiền sơn sửa, lắp đèn cầu thang theo từng đơn nguyên.
Phần cơi nới
Một hình ảnh đặc trưng của khu tập thể là những khung sắt, phòng cơi nới nhô ra ngoài mặt tường các tầng trên, người Hà Nội quen gọi là "chuồng cọp". Ở tầng trệt, nhiều hộ mở rộng ra phía sân. Những phần cơi nới này giúp các gia đình có thêm chỗ ở, nhưng cũng làm mặt nhà thêm tải trọng và thu hẹp không gian chung. Chuyện này hiện được quản lý theo quy định của thành phố về nhà chung cư cũ.
Chợ chân nhà: chợ mọc dưới các dãy tập thể
Một nét rất Hà Nội là chợ nằm ngay chân các dãy nhà tập thể. Có hai dạng:
- Chợ có trong quy hoạch: nhiều khu như Thành Công, Nghĩa Tân, Kim Liên có chợ được bố trí từ đầu, nay là chợ dân sinh có nhà lồng hoặc khu sạp cố định.
- Chợ hình thành dần: dọc các lối đi giữa dãy nhà, người bán bày hàng buổi sáng, tầng trệt mở cửa hàng. Theo thời gian, cả một lối đi thành dãy chợ.
Chợ chân nhà vận hành theo nhịp của khu: đông nhất sáng sớm khi người đi làm mua đồ cho bữa tối hay bữa trưa, vãn khi trưa, rồi đông lại một chút vào chiều tan tầm. Người mua phần lớn là cư dân trong khu, đi bộ từ cầu thang xuống là tới. Với người lớn tuổi sống ở tầng trên, một khu chợ ngay dưới nhà là điều rất quý.
Tầng trệt: từ nhà ở thành mặt phố
Ở nhiều khu tập thể, tầng trệt các dãy nhà nhìn ra đường lớn hay lối đi chính đã thành dãy cửa hàng: tạp hoá, tiệm thuốc, cửa hàng điện thoại, tiệm may, quán ăn, cà phê. Có nơi tầng trệt cơi nới ra sân để có thêm diện tích bán hàng.
Điều này làm khu tập thể giống một khu phố hơn: có mặt tiền, có buôn bán, có người lạ ra vào. Nó mang lại sinh kế cho các hộ tầng trệt và tiện ích cho cả khu, nhưng cũng làm sân chung, lối đi hẹp lại và đông hơn.
Ai đang ở khu tập thể hôm nay
Dân cư khu tập thể hôm nay là sự pha trộn:
- Cư dân gốc, phần nhiều đã lớn tuổi, ở từ thời được phân nhà. Họ là người giữ nếp sinh hoạt chung, thuộc từng hộ trong đơn nguyên.
- Thế hệ con cháu, một số ở lại, một số chuyển đi rồi cho thuê lại căn hộ.
- Người thuê: sinh viên, người đi làm trẻ, gia đình trẻ, chọn khu tập thể vì gần trung tâm và tiện đi lại.
- Người làm ăn ở tầng trệt, có khi không sống trong khu mà chỉ thuê mặt bằng.
Gần đây, một số căn hộ tập thể được sửa sang lại thành cà phê, tiệm nhỏ, không gian sáng tạo, thu hút người trẻ tới chụp ảnh, ngồi chơi. Điều đó mang thêm sức sống, nhưng cũng đòi hỏi khách biết rằng cầu thang và hành lang là lối đi chung của người đang sống ở đó.
Cũ và mới: những đổi thay đang diễn ra
Nhiều khu tập thể đã xuống cấp sau hàng chục năm sử dụng. Thành phố Hà Nội có chương trình cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư cũ, trong đó một số khu đã được đưa vào kế hoạch. Tiến độ ở mỗi khu khác nhau, vì việc cải tạo cần thống nhất giữa nhiều hộ, phải có chỗ ở tạm, phải tính lại sân chung, chợ, trường học trong khu.
Với người đang ở hay định mua, thuê căn hộ tập thể, thông tin chính xác về kế hoạch của từng khu nên hỏi trực tiếp ủy ban phường hoặc xem trên cổng thông tin của thành phố. Không nên dựa vào lời đồn hay tin rao về "sắp giải toả".
Dù tương lai từng khu ra sao, những gì làm nên giá trị của khu tập thể là thứ đáng giữ trong bất kỳ khu ở mới nào: sân chung rộng, chợ gần nhà, lối đi bộ an toàn, và một cộng đồng hàng xóm biết nhau.
Góc nhìn hôm nay: đi thăm khu tập thể thế nào cho phải
- Đi vào buổi sáng để thấy chợ chân nhà và sân chung lúc đông nhất; chiều muộn để thấy sân có trẻ con, người già.
- Không lên cầu thang, hành lang chỉ để chụp ảnh nếu không có việc. Đó là lối vào nhà của người khác.
- Hỏi trước khi chụp người, đặc biệt là người lớn tuổi và trẻ em.
- Mua ở chợ chân nhà là cách tốt nhất để hiểu nhịp khu, cũng là cách góp chút sinh kế cho người bán.
- Gửi xe đúng chỗ, không dựng xe chắn lối vào đơn nguyên.
Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc các nghiên cứu về nhà ở xã hội chủ nghĩa ở Hà Nội và các bài viết của giới kiến trúc về mô hình tiểu khu nhà ở. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từng tổ chức trưng bày về đời sống thời bao cấp, có tái hiện không gian sống trong khu tập thể; nên kiểm tra lịch trưng bày hiện tại của bảo tàng trước khi đến.
Câu hỏi thường gặp
Khu tập thể đầu tiên ở Hà Nội là khu nào?
Kim Liên thường được nhắc là một trong những khu tập thể đầu tiên của Hà Nội, xây từ khoảng cuối thập niên 1950 đầu thập niên 1960. Sau đó là nhiều khu khác như Trung Tự, Giảng Võ, Thành Công, Nghĩa Tân. Mỗi khu xây làm nhiều đợt nên mốc năm chỉ nên hiểu theo thập niên.
Chợ chân nhà là gì?
Chợ chân nhà là cách nói về những khu chợ nằm ngay dưới chân các dãy nhà tập thể, có nơi được quy hoạch từ đầu, có nơi hình thành dần dọc lối đi. Cư dân chỉ cần xuống cầu thang là tới chợ. Đây là một nét đặc trưng của đời sống khu tập thể Hà Nội.
"Chuồng cọp" ở khu tập thể là gì?
Đó là cách người Hà Nội gọi những khung sắt, phòng cơi nới nhô ra ngoài mặt tường căn hộ tập thể ở các tầng trên. Các hộ làm vậy để có thêm diện tích ở. Những phần cơi nới hiện được quản lý theo quy định của thành phố về nhà chung cư cũ.
Khu tập thể Hà Nội có bị giải toả hết không?
Hà Nội có chương trình cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư cũ, nhưng tiến độ ở mỗi khu khác nhau và phụ thuộc nhiều điều kiện. Không phải khu nào cũng có kế hoạch giống nhau. Thông tin chính xác nên hỏi ủy ban phường hoặc xem trên cổng thông tin của thành phố.
Đi thăm khu tập thể Hà Nội nên lưu ý gì?
Đi vào buổi sáng để thấy chợ và sân chung, tránh lên cầu thang, hành lang chỉ để chụp ảnh vì đó là lối đi riêng của cư dân. Hỏi trước khi chụp người và gửi xe đúng chỗ. Ghé chợ chân nhà là cách hay để hiểu nhịp sống của khu.
