Kiến trúc chợ Việt có thể chia thành ba lớp lớn: lều quán mái lá, mái ngói của chợ làng; toà chợ khung thép, mái tôn, cửa vòm mà người Pháp xây ở các đô thị từ cuối thế kỷ 19; và chợ bê tông nhiều tầng mọc lên từ thập niên 1990. Ba lớp ấy hiện vẫn nằm cạnh nhau, có khi trong cùng một khu chợ. Nhìn kỹ mái, cột và cửa là đoán được khá chính xác chợ được dựng vào thời nào và vì sao nó thoáng hay bí.
Lớp thứ nhất: lều chợ và mái ngói
Chợ làng truyền thống không cần một toà nhà. Phần lớn chỉ là một khoảng đất trống gần đình, gần bến hay ngã ba đường, với vài dãy lều quán dựng bằng tre, gỗ, lợp lá hoặc ngói. Người bán ngồi dưới mái, hàng bày trên phản hoặc trên đất. Những dãy lều này thấp, mở bốn phía, hợp với khí hậu nóng ẩm: gió lùa qua, mưa thì có mái che.
Đặc điểm đáng nhớ của lớp chợ này là tính mở. Không có tường bao, không cổng chính, người và hàng đi vào từ mọi phía. Khi chợ lớn dần, các dãy lều nối dài ra đường, và ranh giới giữa “trong chợ” và “ngoài chợ” rất mờ — đặc điểm mà ta vẫn thấy ở nhiều chợ ven đường hôm nay.
Lớp thứ hai: toà chợ mái lớn thời Pháp
Từ cuối thế kỷ 19, chính quyền thuộc địa xây ở các đô thị những toà chợ theo mô hình chợ có mái của châu Âu: kết cấu khung sắt thép (về sau có thêm bê tông cốt thép), mái tôn hoặc ngói lớn, nhịp rộng, bên trong không có cột dày. Mục đích là gom người bán vào một chỗ để dễ thu thuế, giữ vệ sinh và trật tự đô thị.
Đồng Xuân và Bến Thành
Ở Hà Nội, chợ Đồng Xuân được xây khoảng năm 1889–1890, gồm các dãy nhà khung sắt mái lớn, mặt tiền có năm cửa vòm. Sau trận cháy lớn năm 1994, chợ được xây lại bên trong, nhưng phần mặt tiền với các vòm cửa được giữ theo dáng cũ, nên người đi phố vẫn nhận ra toà chợ quen.
Ở Sài Gòn, chợ Bến Thành khánh thành năm 1914. Toà chợ có bốn cửa chính theo bốn hướng, cửa phía nam có tháp đồng hồ đã thành hình ảnh quen thuộc của thành phố. Bên trong là một sảnh lớn, mái cao, các dãy sạp chạy song song — bố cục rất gần với chợ có mái ở châu Âu cùng thời.
Vì sao kiểu chợ mái lớn còn đứng vững
- Mái cao, nhịp rộng: không khí nóng bốc lên và thoát qua cửa gió trên mái, lòng chợ dễ chịu hơn nhiều so với trần thấp.
- Ít cột: dễ đổi cách bố trí sạp qua từng thời kỳ mà không phải đập phá.
- Cửa lớn nhiều phía: người vào ra dễ, gió đi xuyên.
- Vật liệu sửa được: tấm mái, thanh thép thay từng phần, giữ được dáng tổng thể.
Nhiều chợ tỉnh thời Pháp cũng theo khung tương tự, ở quy mô nhỏ hơn: một hai dãy nhà mái cao, cột thép, nền lát gạch. Không ít chợ trong số đó đã được xây lại; một số còn giữ khung cũ bên trong lớp vỏ mới.
Một lối riêng: chợ Bình Tây và chợ của người Hoa
Chợ Bình Tây ở khu Chợ Lớn, hoàn thành khoảng năm 1930, là một trường hợp đặc biệt. Toà chợ kết hợp kết cấu kiểu Âu với mái ngói nhiều tầng uốn cong kiểu Hoa, tháp giữa có đồng hồ, và quan trọng nhất là một sân trong lớn ở giữa. Các dãy sạp xếp quanh sân, nhìn vào khoảng trống có cây, có ánh sáng và gió.
Sân trong là một lời giải khôn ngoan cho chợ xứ nóng: nó đưa ánh sáng tự nhiên và gió vào tận giữa toà nhà, đồng thời cho người mua một chỗ để định hướng khi đi trong chợ đông. Mái ngói nhiều lớp so le tạo khe cho khí nóng thoát ra mà không để mưa hắt vào.
Những chợ giữa thế kỷ 20: bê tông bắt đầu thay thép
Giữa thế kỷ 20, bê tông cốt thép dần thành vật liệu chính. Một số chợ thời kỳ này có thiết kế đáng chú ý vì biết dựa vào địa hình và khí hậu. Chợ Đà Lạt là ví dụ hay được nhắc: toà chợ chính do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, xây vào khoảng đầu thập niên 1960 (các nguồn ghi năm hoàn thành hơi khác nhau). Chợ tựa vào sườn dốc, các tầng nối với đường ở những cao độ khác nhau, nên người đi từ phố trên hay phố dưới đều vào được mà không phải leo nhiều bậc.
Chợ Đầm Nha Trang có toà chợ tròn, mái nhiều lớp xếp như cánh hoa nhìn từ trên cao. Dáng tròn cho phép các dãy sạp xếp thành vòng, lối đi toả ra từ giữa, và mái nhiều lớp tạo khe thông gió giữa các vòng.
Điểm chung của những chợ này: kiến trúc sư vẫn coi gió, ánh sáng và lối vào là việc chính, chứ không chỉ tìm cách xếp được nhiều sạp nhất.
Lớp thứ ba: chợ bê tông nhiều tầng
Từ thập niên 1990 trở đi, khi đô thị mở rộng và đất đắt lên, nhiều địa phương xây chợ theo mẫu khối bê tông hai, ba tầng, có khi kèm tầng hầm. Mặt bằng được chia thành ô ki-ốt đều nhau, cửa cuốn, trần thấp hơn chợ cũ.
| Đặc điểm | Chợ khung thép, mái cao | Chợ bê tông nhiều tầng |
|---|---|---|
| Chiều cao trong lòng chợ | Rất cao, mái thông gió | Mỗi tầng thấp, khó thoát khí nóng |
| Ánh sáng | Lấy từ mái, cửa lớn | Phụ thuộc đèn điện, nhất là giữa sàn |
| Bố trí sạp | Sạp mở, thay đổi linh hoạt | Ki-ốt cố định, cửa cuốn |
| Lối vào | Ngang mặt đường, nhiều phía | Tầng trệt dễ vào, tầng trên phải leo |
| Diện tích bán hàng | Ít hơn trên cùng khu đất | Nhiều hơn, nhưng tầng trên dễ vắng |
Mẫu chợ này giải được bài toán chỗ ngồi cho nhiều người bán, nhưng lại vướng thói quen mua hàng của người Việt: muốn mua nhanh, gần mặt đường, nhiều khi không cần xuống xe. Tầng trệt luôn chật, tầng trên vắng là hệ quả hay gặp. Vì sao tầng trên vắng và cách kéo khách lên là một đề tài riêng của chuyện vận hành chợ.
Chợ hôm nay: giữ vỏ cũ, thay ruột mới
Những năm gần đây, hướng cải tạo chợ ở các thành phố có vài nét chung.
- Giữ mặt tiền, giữ khung: với chợ có giá trị lịch sử, phần nhìn thấy từ phố — cửa vòm, tháp đồng hồ, mái ngói — được giữ hoặc phục dựng; bên trong thay hệ thống điện, nước, thoát nước, phòng cháy.
- Mái thép nhịp lớn trở lại: nhiều chợ mới dùng khung thép tiền chế, mái tôn cách nhiệt, khẩu độ rộng, chẳng khác nguyên lý của chợ thời đầu thế kỷ 20.
- Tấm lấy sáng và cửa gió: dải tấm lấy sáng trên mái, cửa chớp ở hai đầu hồi giúp giảm đèn ban ngày.
- Nền dễ rửa, rãnh thoát nước: nhất là ở khu tươi sống.
- Không gian ăn uống rõ ràng hơn: khu hàng ăn được gom về một góc, có chỗ ngồi, có điểm rửa chung.
Có thể nói kiến trúc chợ Việt đi một vòng: từ mái cao thoáng sang khối bê tông chia ô, rồi quay lại mái cao thoáng, nhưng với vật liệu và yêu cầu an toàn của hôm nay.
Góc nhìn hôm nay: đọc kiến trúc khi vào chợ
Lần tới vào một khu chợ, thử dành vài phút để “đọc” toà nhà:
- Nhìn lên mái: mái cao có cửa gió hay trần thấp phẳng? Có dải lấy sáng không?
- Đếm cột: cột thép mảnh thưa hay cột bê tông dày đặc?
- Tìm lối vào: chợ mở nhiều phía hay chỉ vài cổng?
- So tầng trệt với tầng trên: nếu có tầng trên, nó đông hay vắng?
- Tìm dấu vết cũ: một mảng tường, vòm cửa, viên gạch nền khác màu thường kể lại các đợt xây dựng.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể tìm đọc các sách địa chí Hà Nội và Sài Gòn, tư liệu của ban quản lý những chợ lớn, cùng các nghiên cứu về kiến trúc đô thị thời Pháp ở Việt Nam. Ảnh tư liệu cũ của chợ Đồng Xuân, Bến Thành, Bình Tây cũng cho thấy rõ khung nhà gốc trước những lần sửa chữa.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Bến Thành được xây năm nào?
Chợ Bến Thành khánh thành năm 1914. Toà chợ có bốn cửa chính, cửa phía nam có tháp đồng hồ. Bố cục bên trong là một sảnh lớn mái cao với các dãy sạp chạy song song.
Chợ Đồng Xuân có còn kiến trúc thời Pháp không?
Chợ Đồng Xuân được xây khoảng năm 1889–1890 theo kiểu khung sắt mái lớn. Sau trận cháy năm 1994, phần bên trong được xây lại, còn mặt tiền với các cửa vòm được giữ theo dáng cũ. Vì vậy chợ vẫn giữ nét nhận diện từ phía phố.
Vì sao chợ thời Pháp thường mát hơn chợ bê tông nhiều tầng?
Chợ thời Pháp có mái rất cao, nhịp rộng, cửa gió trên mái và cửa lớn nhiều phía, nên khí nóng bốc lên thoát ra ngoài và gió đi xuyên. Chợ bê tông nhiều tầng có trần mỗi tầng thấp, giữa sàn thiếu sáng và thiếu gió, nên dễ bí hơn.
Chợ Bình Tây có gì đặc biệt về kiến trúc?
Chợ Bình Tây hoàn thành khoảng năm 1930, kết hợp kết cấu kiểu Âu với mái ngói nhiều tầng uốn cong kiểu Hoa. Điểm đặc biệt là sân trong rộng ở giữa, đưa ánh sáng và gió vào lòng chợ, giúp người mua dễ định hướng.
Ai thiết kế chợ Đà Lạt?
Toà chợ chính của chợ Đà Lạt do kiến trúc sư Ngô Viết Thụ thiết kế, xây vào khoảng đầu thập niên 1960. Chợ tựa vào sườn dốc, các tầng nối với phố ở những cao độ khác nhau, tận dụng địa hình đồi của thành phố.
