Chợ truyền thống ở Việt Nam không biến mất trước siêu thị, cửa hàng tiện lợi và mua hàng trên mạng, nhưng đang đổi vai. Chợ vẫn mạnh nhất ở hàng tươi sống mua theo bữa, ở quan hệ quen giữa người bán và người mua, và ở những khu dân cư mà chợ nằm ngay đầu ngõ. Phần chợ mất dần là đồ khô, đồ đóng gói, đồ gia dụng — những thứ ai bán cũng giống nhau và dễ giao tận nhà. Kết quả là nhiều chợ thu hẹp về lõi tươi sống, còn người bán tự tìm thêm kênh bán mới ngay từ sạp của mình.
Chợ đã mất gì và còn giữ gì
Hình dung một khu chợ phường ba mươi năm trước: gần như mọi thứ trong nhà đều mua ở đó, từ mớ rau, con cá tới cái nồi, bộ quần áo, gói bột giặt. Chợ là nơi duy nhất trong bán kính đi bộ có đủ hàng. Từ thập niên 1990, siêu thị xuất hiện ở các thành phố lớn; tới thập niên 2010 thì cửa hàng tiện lợi và chuỗi bán lẻ thực phẩm mọc dày trong khu dân cư; sau đó là mua hàng qua mạng và giao hàng trong ngày. Mỗi lớp mới lấy đi của chợ một phần khách, nhưng không lấy đều mọi ngành hàng.
| Nhóm hàng | Xu hướng ở chợ truyền thống | Vì sao |
|---|---|---|
| Rau, thịt, cá, hải sản tươi | Giữ vững nhất | Người mua muốn nhìn tận mắt, chọn từng con cá, nhờ sơ chế; mua lượng nhỏ theo bữa |
| Trái cây theo mùa | Giữ khá | Hàng thay đổi theo mùa, người bán biết lô nào ngon, cho nếm thử |
| Đồ khô, gia vị | Chia khách với cửa hàng tiện lợi, mua online | Hàng đóng gói có nhãn, so sánh dễ, giao tận nhà tiện |
| Quần áo, giày dép phổ thông | Giảm rõ ở nhiều chợ | Mua qua mạng đa dạng mẫu, đổi trả được |
| Đồ gia dụng, tạp hoá | Giảm | Siêu thị và cửa hàng chuyên bán đủ, có bãi đỗ xe |
| Hàng ăn, quán nhỏ trong chợ | Giữ, có nơi đông hơn | Ăn sáng, ăn trưa gắn với nhịp đi chợ; khách du lịch tìm tới |
Bảng trên là xu hướng chung, mỗi chợ một khác. Chợ nằm giữa khu dân cư đông, nhiều người già và nhiều gia đình nấu ăn hằng ngày thì vẫn tấp nập. Chợ nằm ở trục đường lớn, ít nhà dân quanh, lại cạnh vài siêu thị thì dễ vắng tầng trên và các dãy hàng khô.
Vì sao chợ tươi sống khó bị thay thế
Mua theo bữa, lượng nhỏ
Nhiều gia đình Việt vẫn nấu theo bữa: sáng ghé chợ mua đủ cho trưa và tối. Ở chợ, người ta mua được hai lạng thịt, một mớ rau, nửa con cá, một ít hành ngò cho thêm. Hàng đóng hộp sẵn trong siêu thị thường theo khối lượng cố định, hợp với người mua cho cả tuần hơn là người mua cho từng bữa.
Chọn bằng mắt, bằng tay và bằng lời
Người đi chợ nhìn mắt cá, ấn thử thớ thịt, hỏi rau hôm nay hái ở đâu. Người bán quen sẽ nói thật lô nào mới về, lô nào nên nấu ngay. Lượng thông tin này không in được lên nhãn. Nó dựa vào quan hệ lâu ngày, và chính quan hệ đó là thứ siêu thị khó sao chép.
Dịch vụ đi kèm không ai tính tiền riêng
Làm sạch cá, chặt gà, lột tôm, thái thịt theo món — ở chợ đây là việc mặc nhiên. Với người đi làm về muộn, phần sơ chế này đáng giá hơn vài phút xếp hàng.
Gần
Chợ dân sinh thường nằm trong bán kính đi bộ hoặc vài phút xe máy. Mua không cần xuống xe, gửi xe hay vào bãi. Ở nhiều đô thị Việt, chính sự tiện của xe máy giữ cho chợ ven đường và chợ đầu hẻm sống.
Những thay đổi bên trong chợ
Đổi thay không chỉ đến từ bên ngoài. Bên trong chợ, cách bán cũng chuyển rõ trong khoảng mười năm gần đây.
- Thanh toán bằng mã QR và chuyển khoản đã thành chuyện thường ở nhiều sạp thành phố, kể cả sạp rau. Tiền mặt vẫn dùng, nhưng không còn là cách duy nhất.
- Nhận đơn qua điện thoại: khách quen nhắn tin đặt hàng từ tối hôm trước, sáng người bán soạn sẵn, gửi xe ôm giao hoặc khách ghé lấy.
- Bán qua video trực tiếp: một số tiểu thương quay ngay tại sạp để bán cho khách ở xa, nhất là hàng khô, đặc sản, vải vóc.
- Hàng có nguồn gốc rõ hơn: nhiều chợ đặt yêu cầu về giấy tờ nguồn gốc với thịt gia súc, gia cầm; một số sạp tự giới thiệu vùng trồng hoặc nông trại cung cấp.
- Chợ được cải tạo: nền lát gạch dễ rửa, quầy inox, rãnh thoát nước, khu tươi sống tách riêng — những thứ trước đây chỉ thấy ở siêu thị.
Những thay đổi này cho thấy chợ không đứng yên. Người bán ở chợ học rất nhanh, nhất là thế hệ con cháu tiếp quản sạp của cha mẹ.
Khung quy định mới cho chợ
Việc phát triển và quản lý chợ ở Việt Nam hiện được điều chỉnh bởi Nghị định 60/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ, thay cho các nghị định cũ đã dùng hơn hai mươi năm. Văn bản mới đặt khung cho việc quy hoạch mạng lưới chợ, đầu tư xây dựng và cải tạo chợ, chuyển đổi mô hình quản lý, phân hạng chợ và nội quy chợ. Một điểm đáng chú ý là việc khuyến khích nhiều hình thức đầu tư, quản lý khác nhau cho chợ thay vì chỉ một mô hình ban quản lý nhà nước.
Người bán và người mua không cần thuộc từng điều khoản, nhưng nên biết rằng chuyện chợ được xây lại, đổi đơn vị quản lý hay sắp xếp lại ngành hàng đều có cơ sở trong văn bản này. Khi chợ mình sắp có thay đổi, nơi hỏi đầu tiên là đơn vị quản lý chợ và Uỷ ban nhân dân phường/xã. Quy định có thể được sửa đổi; nội dung trên ghi theo văn bản hiện hành tính tới cuối năm 2025.
Ba kiểu chợ đang hình thành
Nhìn các thành phố hôm nay, có thể thấy chợ truyền thống đang tách thành ba hướng khá rõ.
- Chợ dân sinh thu gọn về lõi tươi sống. Tầng trệt đông, hàng tươi giữ chỗ chính; các dãy quần áo, tạp hoá thu hẹp. Chợ phục vụ chủ yếu cư dân trong bán kính một, hai cây số.
- Chợ lớn chuyển sang phục vụ khách tham quan. Những chợ nổi tiếng ở trung tâm thành phố, phố cổ hay điểm du lịch có tỉ lệ khách lạ ngày càng cao; hàng lưu niệm, đặc sản và quán ăn chiếm nhiều chỗ hơn.
- Chợ kiểu mới, học từ chợ cũ. Phiên chợ nông sản cuối tuần, chợ xanh, khu ẩm thực gom nhiều quầy nhỏ dưới một mái — mượn không khí chợ nhưng tổ chức theo cách khác.
Ba hướng này không loại trừ nhau. Một chợ lớn có thể vừa có khu tươi sống cho dân quanh vùng vừa có dãy đặc sản cho khách du lịch, tuỳ giờ trong ngày.
Người bán chợ thích nghi thế nào
Chuyện thích nghi thường diễn ra từ từ, từng sạp một, không theo một kế hoạch chung.
- Chuyên sâu hơn: thay vì bán đủ thứ rau, sạp chỉ bán rau gia vị hoặc rau rừng, hàng hiếm mà siêu thị ít có.
- Giữ khách bằng sự tin cậy: cân đủ, nói thật hàng hôm nay, giữ hàng cho khách quen gọi trước.
- Mở thêm kênh: nhắn tin nhận đơn, giao gần, bán qua mạng hàng khô, đặc sản.
- Đổi giờ bán: có sạp mở sớm hơn để kịp khách trước giờ làm, có sạp bán chiều tối cho người tan tầm.
- Chuyển nghề trong chợ: từ bán hàng khô sang bán đồ ăn sẵn, đồ sơ chế sẵn — loại hàng hợp với người bận rộn.
Không phải ai cũng chuyển được. Người bán lớn tuổi, ít quen điện thoại, thường dựa vào khách quen và con cháu hỗ trợ. Những dãy sạp đóng cửa lâu ngày trong chợ đôi khi là dấu hiệu của chuyện này hơn là chuyện chợ “chết”.
Góc nhìn hôm nay: đọc sức khoẻ một khu chợ
Muốn biết một khu chợ gần nhà đang đổi theo hướng nào, có thể quan sát vài dấu hiệu đơn giản trong một buổi sáng:
- Tỉ lệ sạp mở cửa ở khu tươi sống so với khu hàng khô, quần áo.
- Giờ đông nhất rơi vào lúc nào và kéo dài bao lâu.
- Có bao nhiêu sạp dán mã QR, bao nhiêu sạp nhận đơn qua điện thoại.
- Khách là người dân quanh vùng hay khách tham quan, khách vãng lai.
- Chợ có được sửa sang, có khu vệ sinh, thoát nước, chỗ giữ xe tử tế không.
Nếu muốn ủng hộ chợ gần nhà, cách thiết thực nhất không phải là lời khen mà là đi chợ đều: chọn một vài sạp, mua thường xuyên, nhắn đặt trước khi bận. Chợ sống được là nhờ những người khách đều đặn như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Chợ truyền thống có bị siêu thị thay thế hoàn toàn không?
Không có dấu hiệu chợ bị thay thế hoàn toàn. Chợ mất dần các nhóm hàng đóng gói, đồ khô, quần áo, nhưng vẫn giữ mạnh hàng tươi sống mua theo bữa và quan hệ với khách quen. Nhiều chợ thu hẹp lại chứ không biến mất.
Vì sao nhiều người vẫn thích đi chợ hơn siêu thị?
Ở chợ, người mua chọn được từng món, mua lượng nhỏ, được sơ chế sẵn và hỏi trực tiếp người bán về hàng. Chợ dân sinh cũng thường gần nhà, mua được mà không cần gửi xe. Với người nấu ăn hằng ngày, những điều này rất đáng kể.
Mua hàng online ảnh hưởng tới chợ thế nào?
Mua online lấy đi nhiều khách của các dãy quần áo, giày dép, đồ gia dụng trong chợ. Ngược lại, một số tiểu thương dùng chính kênh online để bán thêm: nhận đơn qua tin nhắn, giao gần, quay video bán hàng khô và đặc sản.
Văn bản nào quy định về quản lý chợ hiện nay?
Tính tới cuối năm 2025, văn bản chính là Nghị định 60/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ. Nghị định quy định về quy hoạch, đầu tư, phân hạng, quản lý và nội quy chợ. Muốn biết chi tiết áp dụng cho một chợ cụ thể, nên hỏi đơn vị quản lý chợ hoặc chính quyền phường/xã.
Làm sao để chợ gần nhà sống khoẻ?
Cách đơn giản nhất là đi chợ đều và giữ quan hệ với vài sạp quen. Người mua cũng có thể phản ánh lịch sự với đơn vị quản lý về vệ sinh, thoát nước, chỗ để xe. Một khu chợ sạch, thuận tiện thì giữ khách tốt hơn mọi lời kêu gọi.
