Chợ trưa vãn và chợ chiều tan tầm: nhịp thứ hai trong ngày của chợ

Chợ trưa vãn là quãng lặng giữa hai đợt đông, thường từ khoảng mười một giờ đến hai giờ chiều: khách thưa, sạp tươi sống dọn bớt, người bán ăn trưa, nghỉ ngơi và tính lại hàng. Chợ chiều tan tầm là nhịp thứ hai trong ngày, khoảng bốn đến sáu giờ chiều, phục vụ người đi làm về mua đồ cho bữa tối. Hai quãng này nhỏ hơn chợ sáng nhưng cho thấy rõ nhất một khu chợ xoay xở thế nào để bán hết hàng trong ngày.

Buổi trưa: khi chợ thở chậm lại

Sau mười giờ, dòng khách thưa dần. Đến gần trưa, những lối đi buổi sáng chật cứng giờ đã rộng ra. Người bán cá rửa thau, dồn số cá còn lại vào một góc. Sạp rau gom những bó đẹp lên mặt, phần héo nhặt riêng. Sạp thịt cất phần chưa bán vào thùng đá hoặc tủ mát. Ở các toà chợ có mái, sạp quần áo, hàng khô vẫn mở nhưng người bán ngồi lùi vào trong, quạt máy chạy đều.

Đây cũng là bữa trưa của chợ. Những hàng cơm, hàng bún quanh chợ đông người trong chợ hơn khách ngoài. Người bán ăn ngay tại sạp, nhiều người chợp mắt một lát trên ghế xếp, võng mắc giữa hai cột hoặc ngay trên mặt sạp đã dọn trống. Với người đã dậy từ ba bốn giờ sáng, giấc ngủ ngắn buổi trưa là thứ giữ sức cho buổi chiều.

Những việc chỉ làm được lúc chợ vãn

• Tính sổ buổi sáng: hàng đã bán, hàng còn, khách quen nào nợ, khách nào đặt cho mai.
• Gọi hàng cho hôm sau: báo mối giao số lượng, dặn loại hàng khách đã hỏi mà sáng nay thiếu.
• Xử lý hàng còn lại: rau che mát, vẩy nước; trái cây chín chọn ra bán trước; hàng sắp kém tươi bán bớt cho kịp.
• Vệ sinh sạp: rửa mặt sạp, thớt, thau; quét khu chân sạp trước giờ chiều.
• Đi đón con, lo việc nhà: nhiều tiểu thương dùng chính quãng này cho gia đình, sạp nhờ người bên cạnh trông giúp.

Hàng còn lại sau buổi sáng đi đâu

Không sạp nào bán hết sạch đúng như dự tính. Cách người bán xử lý phần hàng còn lại phụ thuộc vào từng loại. Rau lá khó để qua đêm, nên thường được bán bớt vào buổi trưa và chiều. Củ quả, trái cây chưa chín để được thêm vài ngày. Thịt, cá cần giữ lạnh; sạp có tủ mát giữ hàng tốt hơn, sạp chỉ có thùng đá phải tính kỹ lượng nhập từ sáng.

Ở nhiều chợ, những sạp còn hàng sẽ chuyển một phần ra dãy chợ chiều, hoặc người bán ở lại tới chiều để bán nốt. Chính nhu cầu "bán cho hết hàng trong ngày" của người bán gặp nhu cầu "mua đồ tươi cho bữa tối" của người đi làm về đã tạo ra chợ chiều.

Chợ chiều tan tầm: nhịp thứ hai trong ngày

Từ khoảng bốn giờ chiều, chợ thức lại. Không phải toàn bộ chợ: phần đông khách chiều tìm tới khu tươi sống, dãy hàng ở rìa chợ và những đoạn đường gần khu dân cư. Người tan làm muốn mua nhanh một mớ rau, một miếng thịt, một con cá cho bữa tối, ghé thêm hàng đồ ăn chín nếu không kịp nấu.

Chợ chiều thường gọn hơn chợ sáng. Ít mặt hàng hơn, người bán ít hơn, nhưng mỗi sạp bán đúng thứ cho một bữa tối gia đình. Ở nhiều thành phố, có những chợ chủ yếu họp buổi chiều, sống nhờ dòng người tan tầm đi ngang qua. Khách chiều phần lớn đi xe máy, muốn dừng ngắn, mua nhanh; cách người mua dừng xe ven đường và chuyện giữ lối đi quanh chợ là một đề tài riêng của dòng người và xe.

Hàng chợ chiều có gì khác

Chợ chiều thiên về những món dùng ngay trong tối: rau ăn sống, rau nấu canh, thịt đã pha nhỏ, cá đã làm sạch, đậu phụ, trứng, và nhiều đồ ăn chín. Một số người bán chỉ họp chợ chiều, mang hàng mới về trong ngày, ví dụ rau vườn hái buổi trưa hoặc cá về chuyến chiều. Vì vậy không phải hàng chợ chiều nào cũng là hàng sáng còn lại; hỏi người bán "hàng này về lúc nào" là câu đơn giản và hợp lý.

So sánh chợ sáng, chợ trưa và chợ chiều

"Chợ chiều" trong lời ăn tiếng nói

Tiếng Việt dùng "chợ chiều" theo nghĩa bóng để nói một thứ đã qua thời đông vui, đang vào lúc tàn. Nghĩa bóng ấy đến từ cảnh thật: chợ quê ngày xưa thường chỉ họp buổi sáng, đến chiều chỉ còn lác đác vài gánh. Ở đô thị hôm nay, chợ chiều lại không hẳn là cảnh tàn. Với người đi làm, đó là chợ chính của họ; với nhiều người bán, đó là quãng làm ăn quan trọng thứ hai trong ngày.

Từ "vãn" cũng vậy. "Chợ vãn" chỉ lúc khách đã thưa, không phải lúc chợ hết hàng. Người bán quen nhìn chợ vãn như lúc được nghỉ tay, chứ không nhất thiết là lúc buồn.

Đi chợ trưa và chợ chiều sao cho tiện

• Đi chợ trưa khi muốn hỏi kỹ: người bán có thời gian giải thích, chỉ cách chọn, cách sơ chế. Đừng đánh thức người đang chợp mắt; nếu sạp không có ai thì sang sạp khác hoặc chờ một lát.
• Nhìn kỹ hàng tươi sống buổi trưa: rau, cá, thịt sau nhiều giờ bày bán sẽ khác lúc sáng sớm. Hỏi người bán hàng về lúc nào, hàng nào nên dùng ngay trong ngày.
• Chợ chiều mua vừa đủ: đồ tươi sống chiều tối hợp nhất để nấu ngay, không nên mua dồn để dành nhiều ngày.
• Chuẩn bị nhanh: tiền lẻ hoặc sẵn sàng chuyển khoản, túi hoặc giỏ mang theo; giờ tan tầm ai cũng vội, mua gọn là giúp cả người sau.
• Tìm "chợ chiều" của khu mình: không phải chợ nào cũng họp chiều. Hỏi hàng xóm hoặc người bán quen xem buổi chiều khu mình mua ở đâu.

Một mẹo nhỏ: ở nhiều chợ, quãng cuối chiều trước khi người bán dọn sạp là lúc dễ gặp hàng được bán bớt cho kịp về. Đó là chuyện thoả thuận tự nhiên giữa hai bên, người mua cần nhìn kỹ độ tươi và mua đúng lượng mình dùng.

Khi chợ đóng lại sau ngày dài

Khoảng sáu bảy giờ tối, chợ chiều thưa dần. Người bán dọn sạp, đổ nước rửa, chất thau thùng lên xe. Trong toà chợ, cửa cuốn kéo xuống từng dãy. Từ lúc này, chợ chuyển sang một nhịp khác: nhịp của người dọn rửa, xe rác và ca trực đêm, chuẩn bị cho chu kỳ mới bắt đầu ngay rạng sáng hôm sau.