Chợ đêm Đài Loan: Shilin, Raohe và mô hình chợ theo con phố

Shilin (Sĩ Lâm) và Raohe (Nhiêu Hà) là hai chợ đêm nổi tiếng nhất Đài Bắc, đại diện cho hai cách làm chợ đêm khác nhau. Shilin là cả một mạng phố chợ bao quanh một toà chợ, rộng và nhiều ngõ ngách; Raohe là một con phố thẳng, sạp dựng thành hai hàng giữa đường, khách đi theo hai làn hai bên, mở đầu bằng cổng chào cạnh một ngôi miếu cổ. Hiểu hai chợ này là hiểu vì sao Đài Loan được gọi là xứ của chợ đêm.

Với người Việt, mô hình Raohe trông rất quen: nó gần giống cách tuyến Hàng Đào – Đồng Xuân ở Hà Nội dựng sạp giữa phố mỗi tối cuối tuần.

Vì sao Đài Loan là xứ của chợ đêm

Đài Loan có khí hậu cận nhiệt đới và nhiệt đới, mùa hè dài, nóng ẩm. Các thành phố đông dân, nhà ở nhỏ, nhiều người đi làm về muộn và quen ăn tối ngoài nhà. Những điều kiện ấy, cộng với truyền thống buôn bán quanh các đền miếu, đã sinh ra một mạng lưới chợ đêm dày đặc khắp hòn đảo, từ Đài Bắc, Đài Trung, Đài Nam tới Cao Hùng.

Đồ ăn chợ đêm ở Đài Loan có một tên riêng là tiểu cật (món ăn nhỏ): phần nhỏ, ăn nhanh, ăn đứng được. Nhiều món đã đi ra thế giới từ chính những sạp đêm như thế, như trà sữa trân châu, gà rán miếng lớn, đậu phụ thối (xú đậu hũ), bánh tiêu nướng lò đất. Với nhiều du khách, đi Đài Loan gần như đồng nghĩa với đi chợ đêm.

Cũng như nhiều nơi ở Đông Á, chợ đêm Đài Loan hay gắn với đền miếu. Khoảng sân trước miếu xưa vốn là nơi tụ họp ngày lễ, hàng quán mọc lên phục vụ người đi lễ, lâu dần thành phố chợ.

Shilin: một mạng phố chợ quanh toà chợ cũ

Chợ đêm Shilin nằm ở quận Shilin phía bắc Đài Bắc, gần ga tàu điện Jiantan. Đây là chợ đêm lớn và đông khách du lịch nhất thành phố. Gốc của nó là khu chợ cũ của vùng Shilin, có lịch sử khoảng một thế kỷ, quanh một toà chợ công cộng và một ngôi miếu trong khu.

Shilin không phải một con phố mà là một mạng lưới:

• Toà chợ: toà chợ Shilin được xây lại, tầng hầm thành khu ẩm thực với rất nhiều quầy ăn san sát, kiểu một "chợ ăn" trong nhà.
• Các ngõ quanh chợ: hàng quần áo, giày dép, phụ kiện, đồ điện thoại, mỹ phẩm chiếm các ngõ hẹp, nhiều cửa hàng cố định mở tới khuya.
• Sạp đồ ăn ngoài phố: rải rác dọc các tuyến chính, thường có hàng người xếp trước những sạp đông khách.
• Khu chơi: các gian ném vòng, bắn bóng, câu tôm lấy thưởng, quen thuộc với trẻ con và người trẻ.

Vì rộng và nhiều nhánh, Shilin dễ khiến người lần đầu bị lạc hướng. Bù lại, nó có đủ mọi thứ: muốn ăn, muốn mua sắm, muốn dạo chơi đều có chỗ.

Raohe: một con phố, hai làn người

Chợ đêm Raohe nằm ở quận Songshan phía đông Đài Bắc, gần ga Songshan. Chợ chạy dọc phố Raohe, một con phố thẳng dài khoảng sáu trăm mét, được tổ chức thành chợ đêm du lịch từ cuối thập niên 1980.

Cách xếp của Raohe đơn giản mà hiệu quả:

• Hai hàng sạp giữa tim đường, quay lưng vào nhau, chia con phố thành hai làn đi.
• Cửa hàng cố định hai bên mở cửa đối diện các sạp, nên mỗi làn đi đều có hàng ở cả hai phía.
• Dòng người tự chia chiều: phần đông đi một chiều ở làn này, quay về ở làn kia.
• Hai đầu là hai cổng chào, một cổng nằm cạnh miếu Ciyou (Từ Hựu cung), ngôi miếu thờ Ma Tổ (Thiên Hậu) lâu đời của khu vực. Sạp bánh tiêu nướng lò đất ở đầu chợ là nơi thường có hàng người xếp dài.

Vì chỉ có một trục, Raohe dễ đi hơn Shilin rất nhiều: không sợ lạc, đi hết một lượt rồi quay về là đã thấy gần như toàn bộ chợ.

So sánh hai mô hình

Chợ theo con phố vận hành ra sao

Điều đáng học ở chợ đêm Đài Loan không chỉ là món ăn mà là cách một con phố được tổ chức để làm chợ mỗi tối mà vẫn trật tự:

• Chỗ bán ổn định: phần lớn sạp ở các chợ đêm lớn đứng đúng một chỗ nhiều năm, khách quen biết tìm ở đâu, người bán đầu tư được vào bếp và dụng cụ.
• Tổ chức tự quản: nhiều chợ đêm có hội hoặc ban tự quản của người bán, phối hợp với chính quyền về vệ sinh, an toàn, giờ giấc.
• Ranh giới sạp rõ ràng: sạp không lấn ra làn đi; dòng người được giữ thông suốt.
• Rác được thu về sạp: Đài Loan có thói quen ít thùng rác công cộng trên phố. Ở chợ đêm, khách thường ăn ngay tại sạp và trả lại hộp, que, cốc cho người bán, hoặc bỏ vào thùng của chính sạp.
• Ăn đứng, ăn nhanh: món nhỏ, phục vụ nhanh, khách không chiếm chỗ lâu, nên một con phố hẹp vẫn phục vụ được rất nhiều người mỗi tối.

Những chợ đêm Đài Loan khác đáng biết

• Ningxia (Đài Bắc): chợ đêm nhỏ, tập trung vào đồ ăn, nằm trên một đoạn phố ngắn, nổi tiếng với các món truyền thống.
• Fengjia (Đài Trung): một trong những chợ đêm lớn nhất hòn đảo, gần một trường đại học, khách trẻ rất đông, món mới ra liên tục.
• Chợ đêm Hoa Viên (Đài Nam): dựng trên một bãi đất lớn, chỉ họp vài tối trong tuần, kiểu chợ phiên ban đêm.
• Liuhe (Cao Hùng): chợ đêm lâu năm của thành phố cảng phía nam, nằm trên một con phố ở khu trung tâm.

Mỗi chợ một cá tính, nhưng đều có chung những yếu tố đã nói: sạp nhỏ, món nhỏ, khách đông, và một quy ước chung để phố chợ chạy được mỗi đêm.

Đi chợ đêm Đài Loan cho dễ chịu

• Đi bằng tàu điện: các chợ lớn ở Đài Bắc đều gần ga, gửi xe quanh chợ rất khó.
• Đi theo nhóm nhỏ, chia món: món chợ đêm nhỏ nhưng nhiều, chia nhau thì nếm được nhiều thứ hơn.
• Xếp hàng theo đúng lối: ở sạp đông, hàng người thường xếp sát mép sạp để không chặn làn đi.
• Ăn xong trả rác cho sạp hoặc tìm thùng rác của sạp, đừng để trên bậu cửa nhà người khác.
• Kiểm tra ngày họp: nhiều chợ ngoài Đài Bắc chỉ họp một số tối trong tuần.

Góc nhìn hôm nay: một bài học về tổ chức

Chợ đêm Đài Loan thường được nhắc tới vì món ăn, nhưng sức sống thật của nó nằm ở tổ chức: một con phố được chia rõ làn đi và làn bán, sạp đứng ổn định, rác được gom ngay tại chỗ, người bán có tổ chức tự quản. Những yếu tố ấy cũng là thứ quyết định một chợ đêm ở bất kỳ đâu có thể sống lâu hay không.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem trang du lịch chính thức của Đài Bắc và Cục Du lịch Đài Loan, nơi có thông tin cập nhật về giờ họp và vị trí các chợ đêm. Khi đi, thử chọn một chợ kiểu mạng lưới như Shilin và một chợ một phố như Raohe trong hai tối khác nhau, rồi để ý cách dòng người chảy trong mỗi nơi.