Chợ nhiều tầng hay vắng tầng trên vì người đi chợ Việt quen mua nhanh, đi xe máy, ghé tầng trệt rồi về; trong khi tầng trệt đã có đủ thứ thiết yếu, cầu thang thường khuất và hẹp, còn khách đi ngoài phố không nhìn thấy tầng trên có gì. Khi khách ít, người bán tầng trên dần bỏ sạp hoặc xuống ngồi ở tầng dưới, và tầng trên càng vắng thêm. Muốn tầng trên sống, phải cho khách một lý do để lên và một đường lên thật dễ.
Vì sao chợ được xây nhiều tầng
Chợ truyền thống ở Việt Nam xưa nay chủ yếu là một tầng: chợ làng, chợ phiên, rồi các toà chợ mái lớn ở đô thị. Từ khoảng cuối thế kỷ 20, nhiều thành phố bắt đầu xây hoặc xây lại chợ thành công trình nhiều tầng. Lý do khá dễ hiểu:
- Đất trung tâm ngày càng chật, mở rộng ngang không được thì xây lên.
- Cần thêm chỗ cho bãi giữ xe, kho, văn phòng ban quản lý.
- Muốn tăng số điểm kinh doanh để đáp ứng nhu cầu thuê chỗ.
- Kết hợp chợ với trung tâm thương mại, văn phòng cho thuê để có nguồn thu đầu tư.
Trên bản vẽ, nhiều tầng nghĩa là nhiều diện tích hơn. Nhưng chợ không vận hành bằng diện tích, mà bằng dòng người. Diện tích mà không có người đi qua thì chỉ là sàn trống.
Thói quen đi chợ: nhanh, gần, trên xe máy
Người đi chợ Việt, nhất là ở thành phố, có một nhịp rất đặc trưng: đi xe máy tới sát cổng, mua vài thứ trong mười, mười lăm phút rồi về. Nhiều người còn mua ngay ở dãy hàng ngoài cổng, không xuống xe. Với nhịp đó:
- Mỗi bậc thang là một rào cản. Xách giỏ rau, túi thịt lên xuống cầu thang không ai thích, nhất là người lớn tuổi.
- Nếu thứ cần mua đã có ở tầng trệt, gần như không ai lên tầng trên.
- Khách quen đã có “mối” ở tầng dưới, ít có lý do đi tìm chỗ mới.
Hàng tươi sống — thứ kéo khách tới chợ mỗi ngày — gần như luôn nằm ở tầng trệt vì lý do kỹ thuật: nước, đá lạnh, xe hàng. Vậy là nam châm hút khách lớn nhất của chợ lại giữ khách ở tầng dưới.
Thiết kế làm tầng trên khó tới
Ngoài thói quen, nhiều toà chợ nhiều tầng còn bất lợi về thiết kế:
Cầu thang khuất và hẹp
Cầu thang thường đặt ở góc hoặc ở hai đầu toà nhà để tiết kiệm diện tích sàn. Khách đi trong chợ không thấy cầu thang, hoặc thấy nhưng nó tối, dốc, hẹp. Một cầu thang như vậy chỉ là lối thoát nạn, không phải lối mời khách.
Thang cuốn, thang máy không hiệu quả
Ở một số chợ có lắp thang cuốn hoặc thang máy, thiết bị có khi không chạy thường xuyên vì chi phí vận hành, bảo trì. Khi thang đứng im, nó trở thành một cái cầu thang dốc hơn bình thường.
Tầng trên không nhìn thấy từ phố
Khách đi ngoài phố nhìn vào chỉ thấy tầng trệt. Tầng trên không có mặt tiền bày hàng, không có biển chỉ dẫn rõ, người lần đầu tới không biết trên đó bán gì.
Không có vòng tuần hoàn
Tầng trên thường là ngõ cụt: lên một cầu thang, đi một vòng, xuống lại đúng cầu thang đó. Không có lối đi xuyên sang phía bên kia toà nhà hay ra một con phố khác, nên chẳng ai “tiện đường” mà đi qua.
Vòng luẩn quẩn của tầng trên
Khi tầng trên ít khách, một chuỗi việc tự diễn ra:
- Người bán tầng trên bán chậm hơn người bán tầng dưới cùng ngành.
- Một số hộ trả sạp, đóng cửa ki-ốt hoặc chỉ mở vài buổi.
- Sạp đóng cửa làm tầng trên trông vắng và tối hơn.
- Khách lên thấy vắng, lần sau càng ít lên.
- Một số người bán mang hàng xuống ngồi ở tầng trệt hay ngoài cổng, làm tầng dưới chật thêm.
Người bán tầng trên thường xoay xở thế nào
Trong lúc chờ chợ có giải pháp chung, người bán tầng trên hay tự tìm cách giữ khách. Có người chọn bán những ngành hàng khách tìm có chủ đích — vải may đo, đồ lễ theo mùa, hàng đặc sản — thay vì hàng thiết yếu mà tầng dưới đã có. Có người xin đặt biển chỉ dẫn nhỏ ở chân cầu thang theo quy định của chợ. Nhiều người nhận đặt hàng qua điện thoại rồi mang xuống cổng giao cho khách quen, biến chỗ ngồi trên lầu thành một cái kho có người trông. Những cách này giúp từng hộ trụ lại, nhưng không thay được việc sắp xếp lại dòng người cho cả tầng.
Vòng này không phải lỗi của người bán hay người mua. Nó là hệ quả của cách bố trí dòng người. Người bán tầng trên thường là những người phải vất vả hơn cả, vì cùng một công sức mà có ít khách đi qua.
Những cách đã được thử để kéo khách lên
Trên thế giới và ở Việt Nam đã có nhiều cách xử lý. Không có công thức chung, nhưng có vài nguyên tắc lặp lại:
| Cách làm | Ý tưởng | Điều kiện để hiệu quả |
|---|---|---|
| Đặt “điểm đến” lên tầng trên | Khu ăn uống, hàng đặc sản, ngành hàng khách đi tìm có chủ đích | Phải là thứ đủ sức kéo khách, không chỉ là hàng dư |
| Bãi xe trên cao hoặc lối vào riêng | Khách gửi xe trên tầng rồi đi xuống, đi qua các tầng | Lối xe lên dốc phải an toàn, không chen lối đi bộ |
| Cầu thang rộng ở chỗ dễ thấy | Thang chính đặt giữa sảnh, sáng, thoải | Thiết kế từ đầu hoặc cải tạo lớn |
| Thang cuốn chạy đều | Đưa người lên không tốn sức | Có kinh phí vận hành, bảo trì lâu dài |
| Lối nối sang phố khác | Tầng trên thành đường tắt, có dòng người đi qua | Địa hình hoặc công trình bên cạnh cho phép |
| Đổi công năng | Tầng trên làm kho, văn phòng, lớp học, khu sinh hoạt | Chấp nhận tầng trên không còn là chợ |
Bài học từ chợ ướt kiểu Hồng Kông, Singapore
Ở Hồng Kông và Singapore, nhiều toà chợ công cộng đặt chợ ướt ở tầng dưới và khu hàng ăn chín ở tầng trên. Cách xếp này dựa vào một quan sát đơn giản: người ta có thể ngại leo cầu thang để mua rau, nhưng sẵn lòng lên tầng để ăn trưa. Bữa ăn là lý do đủ mạnh để đi thêm vài bậc thang.
Bài học từ trung tâm thương mại
Trung tâm thương mại hay đặt rạp chiếu phim, khu ẩm thực, khu vui chơi trẻ em ở tầng cao nhất để kéo khách đi qua mọi tầng. Đó là cùng một tư duy: đặt nam châm ở chỗ khó tới nhất, để dòng người tự đi ngang những chỗ còn lại.
Góc nhìn hôm nay: nhìn một toà chợ nhiều tầng
Lần tới đi một chợ nhiều tầng, thử để ý: cầu thang nằm ở đâu, có dễ thấy không; tầng trên bán gì, có ngành nào khiến mình muốn lên không; tầng trên có lối ra phía khác không. Những câu hỏi đó cho biết tầng trên của chợ đang sống hay đang vắng, và vì sao.
Với người định thuê chỗ bán ở tầng trên, nên đi xem vào giờ cao điểm thật chứ không chỉ xem sơ đồ; hỏi ban quản lý về kế hoạch kéo khách lên tầng, về cách tính tiền theo tầng và về giờ chạy thang cuốn, thang máy. Với người làm dự án chợ, bài học lớn nhất là nghĩ về dòng người trước khi nghĩ về số mét vuông.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chợ nhiều tầng hay vắng tầng trên?
Vì người đi chợ quen mua nhanh ở tầng trệt, hàng tươi sống thiết yếu đều ở dưới, cầu thang thường khuất và hẹp, còn tầng trên không nhìn thấy từ phố. Khi khách ít, người bán bỏ sạp và tầng trên càng vắng.
Vì sao hàng tươi sống luôn ở tầng trệt?
Hàng tươi sống cần nhiều nước, đá lạnh và lối cho xe hàng vào sớm, nên đặt ở tầng trệt là hợp lý nhất. Đưa lên tầng trên sẽ khó thoát nước và khó vận chuyển.
Làm sao để tầng trên của chợ đông khách hơn?
Đặt những ngành hàng có sức hút như khu ăn uống lên tầng trên, làm cầu thang rộng ở chỗ dễ thấy, giữ thang cuốn chạy đều và nếu được thì có lối nối sang phố khác. Mỗi chợ cần cách riêng tuỳ vị trí.
Thang cuốn có giúp chợ đông tầng trên không?
Thang cuốn giúp khách lên tầng đỡ tốn sức, nhưng chỉ có tác dụng khi chạy đều và tầng trên có thứ đủ sức kéo khách. Thang đứng im vì thiếu kinh phí vận hành thì gần như không giúp được gì.
Có nên thuê sạp ở tầng trên của chợ không?
Nên đi xem vào giờ cao điểm thật, đếm khách lên tầng và hỏi ban quản lý về kế hoạch kéo khách. Ngành hàng khách tìm có chủ đích thường hợp với tầng trên hơn hàng thiết yếu hằng ngày.
