Một chợ đêm phải dựng xong trong khoảng một giờ và dọn sạch trong khoảng một giờ, mỗi ngày, trên một mặt đường vừa có xe chạy. Để làm được, nó cần bốn hệ thống chạy cùng lúc: sạp gấp gọn và chịu được gió, điện an toàn từ nguồn hợp lệ, nước sạch và chỗ chứa nước thải cho hàng ăn, và một quy trình gom rác, rửa đường để sáng hôm sau con phố như chưa từng có chợ.
Khách đi chợ chỉ thấy ánh đèn và hàng hoá. Phần dưới đây là những gì diễn ra phía sau.
Một tối chợ nhìn từ phía hậu trường
Giờ cụ thể mỗi chợ một khác, nhưng trình tự gần như giống nhau ở mọi nơi:
- Chiều muộn – tập kết: xe ba gác, xe tải nhỏ, xe máy chở khung sạp và hàng tới các điểm tập kết quanh tuyến. Người bán chờ tới giờ con phố được rào chắn.
- Chặn xe: lực lượng quản lý đặt rào ở các đầu phố, chuyển luồng xe sang tuyến khác.
- Dựng khung: khung sạp được kéo vào đúng ô đã quy định, mở ra, cân chân, buộc dây néo.
- Đấu điện, lấy nước: đèn được nối vào nguồn điện chung của chợ, hàng ăn đặt thùng nước sạch và thùng chứa nước thải.
- Bày hàng, mở bán: đèn bật, chợ bắt đầu đón khách.
- Trong giờ chợ: tổ quản lý đi tuyến, nhắc sạp lấn lối, kiểm tra điện, thu rác giữa giờ ở những điểm đầy nhanh.
- Đóng chợ: hàng được gom, khung gấp lại, chở về kho; rác dồn về điểm tập kết.
- Dọn và rửa: xe thu gom rác tới, tổ vệ sinh quét và rửa mặt đường, gỡ rào, trả phố cho xe.
Nếu một bước chậm, cả chuỗi phía sau chậm theo. Chợ dọn trễ thì xe rác chờ, đường mở trễ, và người sống trên phố bị ảnh hưởng. Vì vậy những chợ đêm lâu năm thường có giờ giấc rất chặt.
Sạp: gọn, nhẹ, chịu được gió
Sạp chợ đêm là một món đồ được thiết kế cho đúng một việc: dựng nhanh, dọn nhanh, cất gọn. Các kiểu thường gặp:
| Kiểu sạp | Cấu tạo | Ưu điểm | Điều cần để ý |
|---|---|---|---|
| Khung gấp mái bạt | Khung kim loại xếp kiểu cắt kéo, mái bạt | Mở trong vài phút, nhẹ | Dễ bị gió lật nếu chân không đủ nặng |
| Xe đẩy có bánh | Tủ, bếp, quầy gắn trên khung bánh xe | Đẩy ra đẩy vào nhanh, hợp hàng ăn | Cần chèn bánh, giữ thăng bằng khi có bếp |
| Giá treo, bàn gấp | Giá sắt treo quần áo, bàn gấp | Gọn, linh hoạt | Hàng treo cao dễ vướng người đi |
| Bày trên bạt dưới đất | Tấm vải, tấm bạt, mái che riêng | Gần như không cần dụng cụ | Khách dễ giẫm phải, chiếm diện tích |
| Ki-ốt khung cố định | Khung dựng sẵn, chỉ mở cửa mỗi tối | Đồng bộ, đẹp, an toàn hơn | Chiếm chỗ cả ban ngày |
Ở những chợ đêm được quy hoạch, sạp thường đồng kiểu, đồng màu mái, có kích thước quy định, đánh số ô trên mặt đường. Việc này không chỉ để đẹp mà để mỗi sạp nằm đúng ranh giới, giữ lối đi đủ rộng cho khách và cho xe khẩn cấp khi cần.
Gió là kẻ thù số một
Mái bạt căng ra như một cánh buồm. Một cơn gió giật có thể nhấc cả khung lên, lật sạp vào người đi bộ. Những chợ đêm có kinh nghiệm buộc mỗi chân sạp vào vật nặng, néo dây xuống mặt đường hoặc vào sạp bên cạnh, và khi có cảnh báo dông, gió mạnh, hạ mái hoặc nghỉ chợ.
Điện: phần nguy hiểm nhất
Chợ đêm sống bằng điện: đèn, quạt, tủ mát, máy xay, bếp điện. Đây cũng là phần dễ gây tai nạn nhất, vì mọi thứ đều tạm, ngoài trời, gần nước. Những nguyên tắc an toàn được các đơn vị quản lý chợ và ngành điện khuyến cáo rộng rãi:
- Lấy điện từ nguồn hợp lệ: tủ điện chung của chợ do đơn vị quản lý lắp, có công tơ, không tự câu móc từ cột điện hay nhà dân.
- Có thiết bị bảo vệ: cầu dao tự động và thiết bị chống dòng rò (chống giật) ở tủ tổng và các nhánh.
- Dây đúng cỡ, nguyên vỏ: dây quá nhỏ so với tải sẽ nóng lên; dây sờn vỏ dưới mưa là nguy cơ giật điện.
- Không để dây trên lối đi nếu không có máng che; khách vấp, xe cán dập vỏ.
- Ổ cắm cao khỏi mặt đất, có nắp che mưa, xa chỗ đổ nước của hàng ăn.
- Dùng đèn ít toả nhiệt: đèn LED vừa tiết kiệm điện vừa đỡ nóng, đỡ cháy bạt.
Khi trời mưa, những chỗ nối dây là nơi cần kiểm tra trước tiên. Người bán thấy đèn chập chờn, ổ cắm nóng, có mùi khét thì nên ngắt điện sạp mình và báo ngay cho tổ quản lý.
Bếp và lửa
Hàng ăn ở chợ đêm thường dùng bếp than, bếp gas mini, bếp điện. Mỗi loại có một rủi ro: than bắn tàn lửa, gas rò, dầu nóng bắn. Trên một con phố chật người và bạt, rủi ro ấy cộng lại.
- Bếp đặt chắc chắn, cách xa mái bạt và hàng dễ cháy.
- Bình gas kiểm tra van, dây dẫn; không để bình nằm dưới nắng hay sát bếp.
- Có bình chữa cháy xách tay đặt ở vị trí dễ lấy, người bán biết cách dùng.
- Than tàn được dập kỹ trong thùng kim loại trước khi chở đi, không đổ xuống cống hay gốc cây.
Yêu cầu cụ thể về phòng cháy chữa cháy cho chợ và điểm kinh doanh tạm được quy định trong văn bản pháp luật hiện hành và có thể thay đổi. Người muốn mở sạp hay tổ chức chợ nên hỏi trực tiếp UBND phường, xã và cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương, tra văn bản gốc thay vì dựa vào lời truyền miệng.
Nước: nước sạch vào, nước thải ra
Một sạp ăn cần nước sạch để rửa rau, rửa dụng cụ, nấu nướng, và tạo ra nước thải có dầu mỡ, thức ăn thừa. Ở chợ đêm, đây là bài toán khó vì không có đường ống cố định.
- Nước sạch: chở theo can, thùng có nắp; có chợ bố trí điểm lấy nước chung.
- Rửa dụng cụ: nhiều sạp dùng hệ thống ba thau (rửa, tráng, tráng lại) và mang bát đĩa về rửa kỹ tại nhà, hoặc dùng đồ dùng một lần.
- Nước thải: gom vào thùng chứa riêng, đổ ở điểm thu gom quy định. Đổ nước thải dầu mỡ ra mặt đường hay cống mưa làm trơn lối đi, gây mùi, tắc cống.
- Đá lạnh: đá dùng để uống và đá ướp hải sản nên tách riêng, đá ướp không dùng cho đồ uống.
Rác: phần việc lớn nhất sau giờ chợ
Một chợ đêm đông khách tạo ra rất nhiều rác: ly nhựa, ống hút, que xiên, hộp xốp, giấy gói, vỏ hải sản, vỏ trái cây. Rác của chợ đêm có hai đặc điểm: nhiều về thể tích và tập trung trong vài giờ.
Trong giờ chợ
- Mỗi sạp có thùng hoặc túi rác riêng, nhất là sạp ăn.
- Thùng rác chung đặt ở hai đầu tuyến và các ngã, có tổ đi thu giữa giờ.
- Nhiều chợ khuyến khích phân loại tối thiểu: rác hữu cơ (thức ăn, vỏ) tách khỏi rác khô (nhựa, giấy).
Sau giờ chợ
- Sạp gom rác của mình về điểm tập kết trước khi rời đi.
- Xe thu gom của đơn vị vệ sinh tới theo giờ cố định.
- Tổ vệ sinh quét, rửa mặt đường, nhất là chỗ hàng ăn có dầu mỡ, nước đá tan.
Lượng rác nhựa dùng một lần đang là mối quan tâm của nhiều chợ đêm trong và ngoài nước. Một số nơi khuyến khích khách mang bình nước, túi vải, hoặc dùng cốc, bát có thể hoàn trả. Đó là thay đổi nhỏ nhưng làm nhẹ đáng kể phần việc cuối đêm.
Bảng tự kiểm cho người mở sạp đêm
| Hạng mục | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|
| Chỗ bán | Đã đăng ký, đã biết ô của mình và ranh giới sạp chưa? |
| Sạp | Chân có đủ nặng, có dây néo, mái có hạ nhanh được khi gió lên không? |
| Điện | Lấy điện từ tủ chung? Dây nguyên vỏ, ổ cắm có che mưa? |
| Bếp | Bếp cách bạt, có bình chữa cháy, van gas đã kiểm tra? |
| Nước | Có đủ nước sạch, có thùng chứa nước thải riêng? |
| Rác | Có túi, thùng riêng; biết điểm tập kết và giờ thu gom? |
| Dọn | Có kế hoạch gấp sạp, chở về kho đúng giờ? |
Góc nhìn hôm nay: chợ đêm tốt là chợ biến mất sạch sẽ
Người ta hay đánh giá chợ đêm bằng món ăn và ánh đèn. Nhưng nhìn như một hệ thống, thước đo tốt nhất của một chợ đêm là sáng hôm sau: con phố có sạch không, cống có tắc không, người sống trên phố có ngủ được không. Một chợ đêm biết dựng nhanh, bán an toàn và biến mất sạch sẽ là chợ có thể sống lâu với khu phố của nó.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các văn bản về quản lý chợ và an toàn phòng cháy hiện hành trên cổng thông tin của Bộ Công Thương và cơ quan PCCC, hoặc đơn giản là ở lại một chợ đêm tới giờ dọn, đứng ở một góc để xem con phố trở lại thế nào. Một giờ ấy dạy nhiều điều về vận hành hơn mọi bài viết.
Câu hỏi thường gặp
Dựng một chợ đêm mất bao lâu?
Ở các chợ đêm có tổ chức, việc dựng sạp thường diễn ra trong khoảng một giờ sau khi phố được chặn xe, và dọn cũng trong khoảng thời gian tương tự sau giờ đóng chợ. Thời gian cụ thể phụ thuộc quy mô chợ và loại sạp.
Sạp chợ đêm lấy điện ở đâu?
Ở chợ đêm có quản lý, sạp lấy điện từ tủ điện chung do đơn vị quản lý lắp đặt, có công tơ và thiết bị bảo vệ. Không nên tự câu móc điện từ cột điện hay nhà dân vì rất dễ gây chập, cháy, giật.
Mở sạp ở chợ đêm cần hỏi ai?
Nên hỏi ban quản lý chợ đêm hoặc UBND phường, xã nơi chợ họp về thủ tục đăng ký chỗ bán, và hỏi cơ quan phòng cháy chữa cháy về yêu cầu an toàn. Quy định có thể thay đổi nên cần tra văn bản hiện hành.
Rác ở chợ đêm được xử lý thế nào?
Trong giờ chợ, mỗi sạp có thùng rác riêng và có tổ thu gom giữa giờ ở các điểm chung. Sau giờ chợ, sạp gom rác về điểm tập kết, xe của đơn vị vệ sinh tới thu và tổ vệ sinh quét, rửa mặt đường.
Vì sao sạp chợ đêm hay bị gió lật?
Mái bạt căng ra như cánh buồm, khung lại nhẹ để dễ mang vác, nên gặp gió giật dễ bị nhấc lên. Cách phòng là buộc chân sạp vào vật nặng, néo dây và hạ mái hoặc nghỉ chợ khi có cảnh báo dông, gió mạnh.