Phòng cháy ở chợ: vì sao chợ dễ cháy và lối thoát được tính ra sao

Chợ dễ cháy vì nó gom đủ ba thứ mà một đám cháy cần ở mật độ rất cao: hàng dễ bắt lửa như vải, nhựa, giấy, xốp; nguồn nhiệt từ hệ thống điện chằng chịt và bếp lửa; và không khí lưu thông trong một không gian rộng, mái cao. Lối thoát nạn trong chợ được tính theo số người có thể có mặt, khoảng cách đi bộ tới lối ra gần nhất và chiều rộng cửa, theo quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình. Phần còn lại phụ thuộc vào thói quen hằng ngày của người trong chợ.

Vì sao chợ là nơi dễ cháy

Lửa cần ba yếu tố: chất cháy, nguồn nhiệt và ô-xy. Người làm phòng cháy gọi đó là tam giác cháy. Một khu chợ có đủ cả ba, theo những cách rất riêng:

• Chất cháy dày đặc: một dãy sạp vải có thể chứa hàng tấn vải xếp chồng. Đồ nhựa, đồ xốp, giấy gói, hàng mã, bao bì cũng cháy nhanh và sinh khói độc.
• Điện qua nhiều đời sửa chữa: chợ lâu năm thường có đường dây chung đi trên đầu các dãy, mỗi sạp lại kéo thêm dây cho đèn, quạt, tủ mát, sạc điện thoại. Mối nối lỏng, dây quá tải, ổ cắm đầy bụi là những điểm nóng âm thầm.
• Bếp và lửa: khu ăn uống dùng gas, than, dầu nóng. Ngày rằm, ngày lễ còn có hương nến, vàng mã.
• Không gian rộng, thông nhau: mái cao, ít vách ngăn giúp chợ thoáng ban ngày, nhưng khi có cháy thì lửa và khói lan theo cả khối không khí đó.
• Đêm không người: nhiều vụ cháy chợ nghiêm trọng xảy ra khi chợ đã đóng cửa, không ai phát hiện sớm.

Thêm vào đó là chuyện tiếp cận. Phố quanh chợ thường hẹp, đông xe, có khi sạp lấn ra lòng đường, làm xe chữa cháy khó vào sát. Chợ Đồng Xuân ở Hà Nội từng cháy lớn năm 1994, và câu chuyện toà chợ được dựng lại giữ mặt tiền cũ là ví dụ quen thuộc mà người Hà Nội hay nhắc khi nói về cháy chợ.

Lối thoát nạn được tính ra sao

Lối thoát nạn không phải là “cửa nào cũng được”. Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06 của Bộ Xây dựng, dùng bản hiện hành) đặt ra cách tính cho các công trình đông người như chợ. Các nguyên tắc chính:

1. Ít nhất hai lối thoát cho một khu đông người, đặt ở hai phía khác nhau, để nếu một lối bị khói chặn thì còn lối kia.
2. Khoảng cách đi tới lối thoát gần nhất có giới hạn: từ bất kỳ chỗ đứng nào trong chợ, quãng đường đi bộ tới lối ra không được vượt quá mức quy chuẩn cho phép. Chợ càng sâu thì càng phải có thêm lối ra ở giữa hoặc ở các mặt bên.
3. Chiều rộng tính theo số người: càng nhiều người có thể có mặt cùng lúc, lối thoát và cửa càng phải rộng.
4. Cửa mở theo chiều thoát ra ngoài và không bị khoá trong giờ chợ hoạt động.
5. Có đèn chiếu sáng sự cố và biển chỉ lối thoát, vẫn sáng khi mất điện lưới.
6. Chợ nhiều tầng phải có cầu thang thoát nạn đủ số lượng, ngăn được khói.

Các con số cụ thể — bao nhiêu mét, bao nhiêu người — nằm trong quy chuẩn và thay đổi theo từng loại công trình, bậc chịu lửa, có hay không có hệ thống chữa cháy tự động. Người cần tính cho một dự án cụ thể phải tra đúng văn bản đang có hiệu lực và làm việc với cơ quan phòng cháy, chữa cháy.

Lối đi giữa các dãy cũng là lối thoát

Một điều ít người để ý: lối đi giữa các dãy sạp chính là đường thoát nạn. Khi hàng tràn ra lối, lối đi thu hẹp lại, cả quãng đường thoát của hàng trăm người cũng hẹp theo. Đó là lý do ban quản lý chợ nhắc đi nhắc lại chuyện không bày hàng ra lối, không chất thùng chắn cửa phụ.

Hệ thống phòng cháy trong một khu chợ

Một chợ lớn thường có nhiều lớp phòng vệ, từ phát hiện sớm tới dập lửa:

Thiết bị chỉ có ích khi được giữ đúng chỗ. Bình chữa cháy bị hàng che kín, họng nước bị khoá trong sạp, đầu báo khói phủ bụi — đó là những chuyện mà các đợt kiểm tra phòng cháy ở chợ hay ghi nhận.

Con người: lớp phòng vệ quan trọng nhất

Theo quy định về phòng cháy, chữa cháy (Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ năm 2024, có hiệu lực từ tháng 7/2025, cùng các văn bản hướng dẫn), chợ quy mô lớn phải có phương án chữa cháy, có lực lượng phòng cháy tại chỗ và tổ chức thực tập định kỳ. Trên thực tế, điều đó có nghĩa là:

• Ban quản lý chợ có đội phòng cháy cơ sở, thường gồm bảo vệ, nhân viên và một số tiểu thương.
• Tiểu thương được hướng dẫn dùng bình chữa cháy, biết vị trí bình gần sạp mình, biết lối thoát gần nhất.
• Chợ có lịch thực tập chữa cháy, có khi phối hợp với lực lượng chuyên nghiệp.
• Bảo vệ trực đêm đi tuần, kiểm tra cầu dao từng khu, chú ý mùi khét.

Dùng bình chữa cháy xách tay

Phần lớn bình ở chợ là bình bột hoặc bình khí CO2. Cách dùng chung thường được dạy ngắn gọn: rút chốt an toàn, hướng loa phun vào gốc lửa, bóp cò, quét qua lại cho tới khi lửa tắt. Đứng ở đầu hướng gió, không phun vào ngọn lửa. Bình CO2 rất lạnh ở loa phun, không cầm tay trần vào loa. Với đám cháy điện, cần ngắt điện trước khi dùng nước.

Những thói quen giữ chợ an toàn mỗi ngày

Phòng cháy ở chợ không nằm ở thiết bị đắt tiền mà ở những việc lặp lại mỗi ngày:

• Rút phích, tắt cầu dao sạp trước khi về. Không sạc điện thoại, đèn, quạt tích điện qua đêm trong sạp.
• Không tự kéo thêm dây, không dùng ổ cắm nối dài chồng lên nhau, báo ban quản lý khi thấy dây nóng, mùi khét.
• Không đun nấu ngoài khu được phép. Bình gas đặt đứng, xa nguồn nhiệt, khoá van khi không dùng.
• Không thắp hương, đốt vàng mã trong khu sạp; chợ thường có chỗ riêng cho việc này.
• Không để hàng chắn bình chữa cháy, họng nước, cửa thoát, cầu thang.
• Không hút thuốc trong khu hàng dễ cháy.

Góc nhìn hôm nay: người đi chợ nên để ý gì

Người đi chợ không cần thuộc quy chuẩn, nhưng có thể tập một thói quen nhỏ: khi vào một chợ lớn, liếc xem lối thoát gần nhất ở đâu, đặc biệt khi đi sâu vào trong hay lên tầng trên. Nếu nghe chuông báo cháy hay thấy khói, đi ra theo hướng biển chỉ dẫn, không quay lại lấy đồ, không dùng thang máy nếu chợ có.

Nếu thấy dấu hiệu nguy hiểm — dây điện bốc mùi, tia lửa ở ổ cắm, khói từ một ki-ốt đóng cửa — hãy báo ngay bảo vệ hoặc văn phòng ban quản lý, và gọi số khẩn cấp 114 nếu đám cháy đã bùng lên. Tìm hiểu thêm có thể xem tài liệu tuyên truyền của lực lượng cảnh sát phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ địa phương, nơi thường hướng dẫn cụ thể cho chợ và trung tâm thương mại.