Một khu chợ thoáng ở xứ nóng thường dựa vào ba thứ: mái cao có khe hoặc cửa mái để khí nóng bốc lên thoát ra ngoài, cửa gió ở các mặt tường để gió lùa xuyên qua chợ, và ánh sáng tự nhiên lấy từ trên cao nhưng không để nắng chiếu thẳng vào hàng. Làm đúng, chợ mát hơn rõ rệt mà không cần điều hoà, mùi và khói được kéo ra ngoài, hàng tươi giữ được lâu hơn. Làm sai, chợ biến thành một cái hộp hầm hơi dưới mái tôn.
Vì sao chợ cần thoáng hơn nhà ở
Một khu chợ buổi sáng sinh nhiệt và hơi ẩm liên tục: hàng trăm, hàng nghìn người đi lại, đèn, quạt, tủ mát chạy, bếp của khu ăn uống, nước dội sàn bốc hơi. Thêm vào đó là mùi của khu tươi sống và khói bếp. Nếu không khí không được thay liên tục, nhiệt độ và độ ẩm trong chợ tăng nhanh, mùi đọng lại, hàng tươi xuống chất sớm và người bán người mua đều mệt.
Điều hoà cho cả một khu chợ mở là việc rất tốn kém và gần như không khả thi khi cửa luôn mở cho khách ra vào. Vì vậy cách làm của chợ xứ nóng từ xưa tới nay là dùng chính hình khối của toà nhà để làm mát.
Mái cao và hiệu ứng ống khói
Không khí nóng nhẹ hơn không khí mát nên bốc lên cao. Nếu trên đỉnh mái có chỗ thoát, khí nóng sẽ đi ra ngoài, kéo theo không khí mát hơn từ các cửa thấp đi vào thế chỗ. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng ống khói hay thông gió nhờ chênh lệch nhiệt.
Mái cao giữ khí nóng xa đầu người
Mái càng cao thì lớp khí nóng tụ dưới mái càng xa vùng người đứng. Đó là lý do nhiều toà chợ lớn xây từ đầu thế kỷ 20 có mái rất cao so với một tầng nhà. Bước vào, người ta thấy ngay sự “thoáng” mà không cần ai giải thích.
Khe mái, cửa mái, mái chồng
Chỗ thoát cho khí nóng có nhiều dạng: một dải mái nâng lên tạo khe hở dọc đỉnh (mái chồng hai lớp), những cửa mái có lá chớp, hoặc ống thông gió trên nóc. Dạng nào cũng phải vừa cho khí ra, vừa che được mưa. Lá chớp nghiêng và phần mái chồng che phủ chính là lời giải cho bài toán đó.
Mái tôn cần cách nhiệt
Nhiều chợ dân sinh lợp tôn vì rẻ và nhanh. Nhưng tôn trần dưới nắng hè nóng rất nhanh và hắt nhiệt xuống. Lớp cách nhiệt dưới tôn, tôn có lớp xốp, hoặc mái kép có khoảng hở thông gió giữa hai lớp giúp giảm đáng kể sức nóng xuống sàn chợ.
Cửa gió và thông gió xuyên
Hiệu ứng ống khói lo phần “hút lên”, còn gió tự nhiên lo phần “thổi ngang”. Một khu chợ thông gió tốt có:
- Cửa ở nhiều mặt: gió vào từ một phía và ra phía đối diện. Chợ chỉ có cửa một mặt thì gió vào rồi quẩn lại.
- Tường có lá chớp hoặc lỗ thoáng: phần trên tường không xây kín mà để lá chớp, gạch thông gió hay song sắt, vừa cho gió qua vừa giữ an ninh ban đêm.
- Lối đi chính thẳng hàng với cửa: lối đi là đường gió. Lối thẳng từ cổng này sang cổng kia giúp gió xuyên suốt, lối zích zắc làm gió yếu đi.
- Hướng theo gió chủ đạo: khi xây mới, đặt các cửa lớn đón hướng gió mát chủ đạo của địa phương trong mùa nóng.
Khu tươi sống nên nằm ở phía cuối hướng gió hoặc sát cửa thoát, để mùi đi thẳng ra ngoài thay vì lùa qua cả chợ.
Ánh sáng tự nhiên: sáng mà không nóng
Chợ cần nhiều ánh sáng: khách phải nhìn được màu vải, độ tươi của rau, màu thịt cá. Nhưng nắng chiếu thẳng thì nóng và làm hàng tươi hỏng nhanh. Lời giải là lấy ánh sáng gián tiếp:
- Cửa mái và tấm lấy sáng đặt ở chỗ tránh nắng gắt trực tiếp, ánh sáng toả đều xuống sàn.
- Lá chớp cho ánh sáng phản qua thay vì để nắng xuyên thẳng.
- Mái đua rộng ở các mặt ngoài che nắng xiên buổi sáng và buổi chiều, đồng thời che mưa hắt cho các sạp vòng ngoài.
- Bề mặt sáng màu bên trong giúp ánh sáng phản xạ, giảm số đèn cần bật ban ngày.
Khu vải, quần áo nên được bố trí ở chỗ ánh sáng đều nhất, vì khách cần xem màu thật. Khu tươi sống thì ưu tiên mát và tránh nắng hơn là sáng.
Sân trong và khoảng trống giữa chợ
Một số toà chợ lớn có sân trong lộ thiên ở giữa, các dãy hàng bao quanh. Chợ Bình Tây ở khu Chợ Lớn, hoàn thành khoảng năm 1930, là ví dụ quen thuộc với mái ngói nhiều lớp bao quanh một sân trong. Sân trong làm được nhiều việc cùng lúc: lấy sáng cho các dãy phía trong, tạo một “giếng” cho không khí nóng bốc lên, cho gió đi vào lõi, và là khoảng trống để người nghỉ chân, để hàng tạm.
Ở chợ nhỏ hơn, vai trò này do giếng trời hoặc khoảng hở mái ở giữa đảm nhận. Nguyên lý vẫn vậy: lõi chợ cần một lối thông lên trời.
Các giải pháp và điều cần lưu ý
| Giải pháp | Tác dụng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mái cao | Khí nóng tụ xa đầu người | Kết cấu lớn hơn, phải tính chống bão |
| Khe mái, cửa mái lá chớp | Thoát khí nóng, mùi, khói | Phải che mưa hắt, chống chim vào |
| Cửa và lá chớp nhiều mặt | Thông gió xuyên | Cân đối với an ninh ban đêm |
| Mái đua rộng | Che nắng xiên, mưa hắt | Không để mái đua thành chỗ lấn sạp |
| Cửa mái lấy sáng | Sáng tự nhiên, bớt đèn ban ngày | Tránh nắng chiếu thẳng vào hàng tươi |
| Sân trong, giếng trời | Sáng và gió cho lõi chợ | Cần thoát nước mưa tốt |
| Cách nhiệt mái | Giảm nóng hắt xuống | Vật liệu cách nhiệt phải chống cháy |
Khi chợ bị bít dần
Nhiều khu chợ ban đầu khá thoáng nhưng nóng dần theo năm tháng, không phải vì thiết kế sai mà vì từng chút thay đổi nhỏ:
- Sạp quây bạt kín ba mặt để giữ hàng, chặn đường gió.
- Hàng chất cao lên sát mái, bít cửa mái và lá chớp.
- Trần giả làm thêm để che dây điện, làm thấp chiều cao thông thuỷ.
- Ki-ốt vách kín thay cho sạp mở ở vòng ngoài, bít mất các cửa gió thấp.
- Lá chớp được bịt lại bằng tôn để chống mưa hắt.
Hệ quả là chợ nóng hơn, mùi đọng lâu hơn, và người bán lại lắp thêm quạt, thêm điện — vừa tốn, vừa tăng nguy cơ chập cháy. Một lưu ý về phòng cháy: thoáng giúp khói thoát ra, nhưng gió cũng cấp ô-xy cho lửa. Vì vậy chợ lớn ngoài thông gió tự nhiên còn cần tính đường thoát khói và vách ngăn cháy theo quy chuẩn, không chỉ mở thật nhiều cửa.
Góc nhìn hôm nay: nhìn lên mái khi vào chợ
Lần tới vào một khu chợ lớn, thử ngẩng lên nhìn mái: có khe thoát ở đỉnh không, có lá chớp ở phần trên tường không, ánh sáng đến từ đâu. Rồi thử đứng ở lối chính xem có cảm thấy gió chạy qua không. Những chi tiết đó giải thích vì sao có chợ đứng giữa trưa vẫn dễ chịu, có chợ mới bước vào đã thấy hầm.
Với người làm chợ, cải tạo thông gió thường rẻ hơn nhiều so với lắp điều hoà: dỡ bạt quây thừa, mở lại lá chớp bị bịt, thêm khe mái, cách nhiệt cho mái tôn, dời khu tươi sống ra phía cuối gió. Muốn tìm hiểu kỹ hơn, có thể đọc tiêu chuẩn thiết kế chợ TCVN 9211:2012 và các tài liệu về kiến trúc khí hậu nhiệt đới, vốn có nhiều phân tích về thông gió tự nhiên cho công trình công cộng ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chợ xưa hay có mái rất cao?
Mái cao để khí nóng bốc lên tụ xa đầu người rồi thoát qua khe hoặc cửa mái, kéo không khí mát hơn vào từ các cửa thấp. Đây là cách làm mát tự nhiên phù hợp với xứ nóng.
Hiệu ứng ống khói trong kiến trúc chợ là gì?
Đó là hiện tượng không khí nóng nhẹ hơn bốc lên và thoát ra ở chỗ cao, tạo dòng hút kéo không khí mát vào từ chỗ thấp. Chợ có khe mái tận dụng hiện tượng này để thông gió.
Làm sao cho chợ mái tôn bớt nóng?
Lắp lớp cách nhiệt dưới tôn hoặc làm mái kép có khoảng hở thông gió, mở thêm khe thoát nhiệt ở đỉnh mái và bỏ các tấm bạt quây chặn gió. Vật liệu cách nhiệt nên là loại chống cháy.
Chợ có sân trong để làm gì?
Sân trong lấy ánh sáng và gió cho các dãy hàng ở lõi chợ, giúp khí nóng thoát lên và là chỗ nghỉ chân. Chợ Bình Tây ở khu Chợ Lớn là ví dụ quen thuộc.
Vì sao chợ không lắp điều hoà?
Chợ mở cửa liên tục cho khách ra vào và có diện tích lớn, nên làm lạnh rất tốn kém và kém hiệu quả. Thông gió tự nhiên bằng thiết kế mái và cửa là cách phù hợp hơn với chợ truyền thống.
