Chợ đêm Đông Nam Á: Luang Prabang, Chiang Mai và chợ phố đi bộ

Chợ đêm Luang Prabang ở Lào và các chợ phố đi bộ ở Chiang Mai, Thái Lan là hai ví dụ tiêu biểu của chợ đêm Đông Nam Á lục địa: mỗi chiều, một con phố chính được đóng lại với xe, người bán trải hàng thủ công dưới những dãy mái bạt, khách đi bộ chậm dọc phố tới khuya. Khác chợ đêm ồn ã của thành phố lớn, các chợ này yên hơn, nghiêng về hàng dệt, hàng bạc, đồ thủ công của người địa phương, và gắn chặt với không gian chùa chiền xung quanh.

Luang Prabang: chợ đêm dưới những mái bạt

Luang Prabang là cố đô của Lào, nằm nơi sông Nam Khan đổ vào sông Mê Kông, được UNESCO ghi danh Di sản Thế giới năm 1995. Phố chính của thành phố cổ chạy qua trước khu hoàng cung cũ, nay là bảo tàng quốc gia. Mỗi chiều muộn, đoạn phố ấy ngừng cho xe chạy, và chỉ trong ít phút, hai bên đường mọc lên những dãy lều mái bạt đỏ, xanh nối nhau.

Bày hàng dưới đất

Điều nhiều du khách nhớ nhất là cách bày hàng: phần lớn người bán ngồi trên chiếu, trải hàng trên tấm vải ngay mặt đường, dưới mái bạt căng cao. Khách đi giữa hai dãy lều, cúi xuống xem từng món. Hàng chủ yếu là:

• Vải dệt tay, khăn, váy, túi thổ cẩm với hoa văn của nhiều tộc người miền núi Lào.
• Đồ thêu, đồ đính của người Hmông.
• Đèn giấy, sổ giấy làm từ giấy sa (vỏ cây dướng, còn gọi là dâu giấy), đồ gỗ, đồ tre, đồ bạc.
• Tranh nhỏ, đồ lưu niệm.

Nhịp yên của chợ

Chợ đêm Luang Prabang có tiếng là yên tĩnh: người bán ít mời chào to tiếng, khách đi chậm, ánh đèn dịu. Một con hẻm nhỏ gần đó tụ các sạp đồ ăn, nơi khách ngồi ghế dài ăn chung với nhau. Về khuya, lều được gỡ xuống, cuộn lại, phố trở lại vắng lặng của một thị trấn nhỏ, để sáng hôm sau lại thức dậy rất sớm với buổi khất thực của các nhà sư.

Chiang Mai: ba kiểu chợ trong một thành phố

Chiang Mai, thành phố lớn nhất miền bắc Thái Lan, có một khu phố cổ hình vuông bao quanh bởi hào nước và dấu vết tường thành. Thành phố có nhiều chợ đêm, nhưng ba nơi thường được nhắc tới nhất cho ba kiểu chợ khác nhau.

Night Bazaar: chợ đêm hằng tối

Night Bazaar là cụm chợ lâu năm nhất của thành phố dành cho khách du lịch, gồm các toà chợ, dãy sạp vỉa hè và khu ăn uống. Nó họp mỗi tối, nên là nơi quen của khách ở ngắn ngày. Hàng hoá đa dạng nhưng cũng phổ thông hơn so với hai chợ phố đi bộ.

Phố đi bộ Chủ nhật

Mỗi chiều Chủ nhật, phố Ratchadamnoen, trục chính chạy từ cổng Tha Phae phía đông vào giữa phố cổ, được đóng lại với xe. Sạp kéo dài nhiều đoạn, rẽ cả vào những phố ngang. Hàng nghiêng về đồ thủ công: vải dệt, đồ gỗ, gốm, xà phòng thủ công, tranh, đồ bạc. Khi chợ đông nhất, dòng người dày tới mức đi rất chậm.

Phố đi bộ thứ Bảy

Phố Wualai ở phía nam phố cổ là khu của nghề chạm bạc truyền thống, có ngôi chùa nổi tiếng với chính điện ốp bạc. Chợ phố đi bộ chiều thứ Bảy họp trên con phố này, nên ngoài hàng thủ công chung còn có nhiều đồ bạc, và không khí gần với cư dân hơn chợ Chủ nhật.

Sân chùa làm khu ẩm thực

Một chi tiết rất Đông Nam Á: ở các chợ phố đi bộ Chiang Mai, sân của những ngôi chùa nằm dọc tuyến thường được dùng làm khu bán đồ ăn trong buổi chợ. Khách rẽ vào sân chùa, ngồi ăn dưới mái hiên, rồi quay ra phố đi tiếp. Chùa ở đây không chỉ là nơi thờ tự mà còn là không gian chung của khu phố, có sân rộng, có nước, có mái che.

Cách tổ chức này giải được bài toán khó nhất của chợ phố: chỗ ngồi ăn. Con phố chỉ dành cho người đi và sạp bày hàng; còn bàn ghế, bếp, nước rửa dồn vào sân chùa. Dòng người trên phố vì vậy thông hơn hẳn.

Khi vào sân chùa trong giờ chợ, khách vẫn nên ăn mặc kín đáo, nói khẽ, không ngồi lên các bậc thềm, tượng thờ, và tôn trọng những khu vực các nhà sư sinh hoạt.

Mô hình "chợ phố đi bộ" có gì riêng

• Theo lịch tuần: chợ chỉ họp một tối cố định mỗi tuần, nên người bán có thể là thợ thủ công, nông dân, sinh viên, làm thêm theo phiên, không cần bỏ cả ngày đi bán.
• Không có sạp cố định quanh năm: mỗi phiên dựng lại, dọn đi, phố trả lại cho xe vào sáng hôm sau.
• Ưu tiên hàng địa phương: hàng thủ công, hàng làm tại chỗ chiếm phần lớn, khiến chợ có bản sắc rõ.
• Dựa vào không gian sẵn có: phố chính, sân chùa, quảng trường, cổng thành. Gần như không phải xây gì mới.

Mô hình này gần giống kiểu chợ phiên ban đêm, chỉ khác là họp giữa lòng thành phố và hướng về cả dân địa phương lẫn khách du lịch.

So với chợ đêm Việt Nam

Không có mô hình nào hơn mô hình nào. Mỗi chợ đêm phản ánh nhịp sống, khí hậu và nghề thủ công của nơi nó đứng.

Đi chợ đêm Đông Nam Á cho dễ chịu

• Ăn mặc kín đáo khi chợ chạy qua chùa, cung điện cũ.
• Hỏi trước khi chụp người bán, đặc biệt là người lớn tuổi, người bán hàng dân tộc thiểu số.
• Cúi xuống xem hàng nhẹ nhàng với kiểu chợ bày dưới đất, không bước qua tấm vải bày hàng.
• Hỏi về nguồn gốc món đồ: dệt tay hay dệt máy, bạc thật hay mạ. Người bán thủ công thường vui khi được hỏi về nghề.
• Kiểm tra lịch họp: phố đi bộ chỉ họp vào ngày cố định, các dịp lễ có thể thay đổi.
• Mang tiền mặt nội tệ: nhiều sạp nhỏ chỉ nhận tiền mặt.

Góc nhìn hôm nay: chợ đêm như một nơi giữ nghề

Ở Luang Prabang và Chiang Mai, chợ đêm không chỉ là chỗ ăn chơi buổi tối mà còn là nơi người làm nghề thủ công gặp khách mua mỗi ngày, mỗi tuần. Một khung dệt, một lò bạc ở làng có thể sống được một phần nhờ những tấm vải trải dưới mái bạt đỏ ấy. Đó là một vai trò ít được để ý của chợ đêm: giữ cho nghề cũ có chỗ bán.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc hồ sơ "Town of Luang Prabang" trên trang UNESCO, ghé các bảo tàng và trung tâm nghề dệt ở Luang Prabang, hoặc đến Chiang Mai vào cuối tuần để đi cả hai phố đi bộ thứ Bảy và Chủ nhật. Một tối ở chợ, một sáng ở làng nghề, sẽ thấy rõ món hàng mình mua đã đi qua những bàn tay nào.