Ngày rằm (15 âm lịch) và mùng một mỗi tháng, chợ Việt đông bất thường ở mấy khu quen thuộc: sạp hoa, sạp trái cây, hàng đồ lễ, hàng đồ chay, và những con phố quanh chùa. Lý do là tục cúng rằm, mùng một của rất nhiều gia đình; người ta thường mua sắm từ chiều hôm trước, tức chiều 14 hoặc chiều 30 (29 nếu tháng thiếu), và sáng sớm ngày chính. Có những rằm lớn trong năm, như rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy, khi chợ đông gần như những ngày giáp Tết.
Vì sao chợ có nhịp theo lịch âm
Ngoài nhịp ngày và nhịp tuần, chợ Việt còn chạy theo một chiếc đồng hồ thứ ba: lịch âm. Mùng một là ngày đầu tháng âm lịch, ngày rằm là ngày trăng tròn. Nhiều gia đình thắp hương, bày hoa quả lên bàn thờ gia tiên và thờ Phật vào hai ngày này; không ít người ăn chay; nhiều người đi chùa. Mỗi việc ấy đều cần một thứ mua ở chợ.
Vì lịch âm lệch với lịch dương, ngày rằm mỗi tháng rơi vào một ngày khác nhau của dương lịch. Người bán ở chợ theo dõi lịch âm sát hơn ai hết: nhập thêm hoa, chọn trái cây đẹp, chuẩn bị đồ chay từ trước một hai hôm. Khách quen đôi khi được người bán nhắc "mai rằm rồi đấy" trước cả khi chính họ nhớ ra.
Những thứ người ta mua nhiều ngày rằm, mùng một
| Nhóm hàng | Thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hoa | Cúc vàng, hoa huệ, hoa hồng, lay ơn, sen (vào mùa) | Bán chạy nhất chiều hôm trước và sáng sớm |
| Trái cây | Chuối, bưởi, cam, táo, thanh long và trái cây theo mùa | Người mua chọn quả tròn, đẹp, cuống tươi để bày |
| Đồ lễ | Hương, nến, giấy cúng, trầu cau ở một số vùng | Sạp đồ lễ quanh chợ và phố gần chùa đông hơn |
| Xôi, chè, bánh | Xôi, chè, bánh truyền thống theo vùng | Nhiều nhà mua sẵn thay vì tự nấu |
| Đồ chay | Đậu phụ, nấm, rau củ, các món chay làm sẵn | Ở khu nhiều người ăn chay, hàng chay hết rất sớm |
Ở những khu nhiều gia đình ăn chay ngày rằm, mùng một, khu thịt cá có thể thưa hơn ngày thường, trong khi đậu phụ, nấm, rau lại bán chạy. Người bán thịt, bán cá lâu năm biết điều này và thường nhập ít đi vào những ngày ấy.
Nhịp đông: chiều hôm trước và sáng sớm
Khác với ngày Tết dồn đông nhiều ngày, nhịp rằm, mùng một ngắn và gắt. Có hai đỉnh. Đỉnh thứ nhất là chiều hôm trước, khi người đi làm về tranh thủ mua hoa, mua trái cây để sáng hôm sau cúng sớm. Đỉnh thứ hai là sáng sớm ngày chính, với những người quen cúng buổi sáng và người mua hoa tươi mới.
Những nhịp đông ấy không đều khắp chợ. Khu hàng khô, quần áo, đồ gia dụng gần như không đổi. Cái đông dồn vào dãy hoa, dãy trái cây và khu đồ lễ. Với những chợ có sạp hoa đặt ngay cổng, cổng chợ trở thành điểm chật nhất, nhất là khi người mua dừng xe máy ngay trước sạp để chọn hoa.
Người bán hoa theo ngày
Một nét riêng của phố chợ là những người bán hoa chỉ xuất hiện vào dịp rằm, mùng một. Họ bày hoa trên xe đạp, xe máy hoặc một tấm bạt nhỏ gần chợ, gần chùa, bán trong một buổi chiều và một buổi sáng rồi lại thôi. Cùng với các sạp hoa cố định, họ khiến những đoạn phố gần chợ có một mùi hương và màu sắc rất khác vào những ngày này.
Hoa bán ngày rằm được giữ tươi thế nào
Hoa là hàng khó nhất của ngày rằm vì chỉ đẹp trong vài ngày. Người bán hoa thường ngâm gốc trong xô nước, cắt lại gốc cho hoa hút nước, che bóng cho hoa khỏi héo dưới nắng chiều, và tách riêng những cành đã nở bung để bán trước. Hoa huệ được bán cả bó còn nụ xanh, vì người mua muốn hoa nở dần trên bàn thờ trong mấy ngày sau rằm. Khách mua về có thể làm theo đúng cách ấy: cắt chéo gốc, thay nước hằng ngày, đặt bình hoa tránh chỗ nắng gắt và gió quạt thổi thẳng.
Những ngày rằm lớn trong năm
Không phải ngày rằm nào cũng như nhau. Có những rằm mà chợ đông hơn hẳn các tháng khác:
- Rằm tháng Giêng: rằm đầu tiên của năm, còn gọi Tết Nguyên tiêu. Dân gian có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng", nên đây là một trong những ngày đi chùa đông nhất năm, phố quanh chùa và các sạp hoa, đồ lễ rất đông.
- Rằm tháng Tư: mùa lễ Phật đản theo Phật giáo Việt Nam; khu quanh chùa có nhịp đông riêng.
- Rằm tháng Bảy: trùng lễ Vu Lan báo hiếu trong Phật giáo và tục cúng xá tội vong nhân trong dân gian. Chợ đông hoa, trái cây, đồ chay và đồ cúng trong nhiều ngày trước rằm, không chỉ chiều 14.
- Rằm tháng Tám: Tết Trung thu; nhịp chợ nghiêng về bánh, trái cây và đồ cho trẻ con hơn là đồ lễ.
- Rằm tháng Chạp: rằm cuối năm, nhiều nhà kết hợp cúng và chuẩn bị dần cho Tết; chợ bắt đầu có không khí cuối năm.
Mùng một tháng Giêng là ngày đầu năm; phần lớn chợ dân sinh nghỉ Tết vào dịp này nên nhịp mùng một đầu năm khác hẳn các tháng khác.
Những con phố đông bất thường
Đông nhất vào rằm, mùng một thường không phải giữa chợ mà ở những con phố đặc biệt: phố quanh các ngôi chùa lớn, phố có nhiều sạp đồ lễ, và đoạn đường từ chợ tới chùa. Ở những thành phố có chùa nổi tiếng, tối 14 và sáng rằm, dòng người đi lễ cùng những người bán hoa, bán đồ lễ tạm làm cả một khu phố thay đổi nhịp.
Với khu phố quanh chợ, điều này có nghĩa là hai dòng người gặp nhau: người đi chợ bình thường và người đi lễ. Nhiều nơi bố trí thêm người trực, chỗ giữ xe tạm vào các dịp rằm lớn; cách làm cụ thể tuỳ từng địa phương và từng năm.
Đi chợ ngày rằm, mùng một cho thong thả
- Xem lịch âm từ đầu tuần: biết rằm rơi vào ngày nào để mua dần đồ không cần tươi như hương, nến.
- Mua hoa chọn nụ: mua từ chiều hôm trước thì chọn hoa còn nụ, hé nở, để sáng hôm sau vừa đẹp, bày được lâu.
- Trái cây mua trước một hai ngày: chọn quả chưa chín hẳn để đến ngày cúng vừa đẹp, không bị nẫu.
- Đồ chay mua sớm: ở khu nhiều người ăn chay, đậu phụ, nấm và món chay làm sẵn hết từ sáng sớm.
- Đặt hoa với sạp quen: những rằm lớn như rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy, đặt trước giúp tránh phải chọn vội.
- Đỗ xe gọn trước sạp hoa: cổng chợ có sạp hoa là chỗ chật nhất; dừng xe xa một chút và đi bộ vào giúp lối đi thông thoáng.
Với người nước ngoài hay người trẻ mới sống ở thành phố, nhìn chợ đông lên vào những ngày rằm, mùng một là một cách dễ hiểu để thấy lịch âm vẫn đang vận hành đời sống thường ngày ở Việt Nam ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Ngày rằm, mùng một chợ đông lúc nào?
Đông nhất thường là chiều hôm trước (chiều 14 hoặc chiều cuối tháng âm) và sáng sớm ngày chính. Cái đông dồn vào sạp hoa, trái cây, đồ lễ và đồ chay, còn khu hàng khô gần như không đổi.
Ngày rằm người ta hay mua hoa gì?
Thường gặp nhất là cúc vàng, hoa huệ, hoa hồng, lay ơn, và hoa sen vào mùa. Mỗi gia đình, mỗi vùng có thói quen riêng; người mua từ chiều hôm trước thường chọn hoa còn nụ để sáng hôm sau vừa nở.
Rằm nào trong năm chợ đông nhất?
Rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy thường là hai rằm chợ đông nhất, với nhiều hoa, trái cây, đồ chay và đồ lễ. Rằm tháng Tám đông theo kiểu khác, nghiêng về bánh trung thu và đồ cho trẻ em.
Vì sao ngày rằm khu thịt cá ở chợ vắng hơn?
Nhiều gia đình có thói quen ăn chay vào ngày rằm, mùng một. Ở những khu như vậy, đậu phụ, nấm, rau bán chạy hơn, còn khu thịt cá thưa khách; người bán thường nhập ít đi vào những ngày này.
Mùng một đầu năm chợ có họp không?
Phần lớn chợ dân sinh nghỉ Tết vào những ngày đầu năm, nên mùng một tháng Giêng khác hẳn mùng một các tháng khác. Lịch mở lại do ban quản lý từng chợ thông báo.
