Chợ trong văn chương Việt: Chợ Tết của Đoàn Văn Cừ và những trang tả chợ

Chợ là một trong những cảnh được văn chương Việt tả nhiều nhất, và bài thơ "Chợ Tết" của Đoàn Văn Cừ là bức tranh chợ quê nổi tiếng nhất: một phiên chợ cuối năm ở làng Bắc Bộ, từ lúc sương sớm trên nóc nhà tranh tới lúc chiều tàn, chợ vãn. Bên cạnh đó còn có chợ trong thơ Nguyễn Khuyến, người đàn bà buôn bán trong thơ Tú Xương, phố Tết trong "Ông đồ" của Vũ Đình Liên, phiên chợ tàn trong truyện ngắn của Thạch Lam và những trang nhớ chợ của Vũ Bằng. Đọc những trang ấy là cách nhìn lại chợ Việt qua con mắt của những người yêu nó.

"Chợ Tết" của Đoàn Văn Cừ: một phiên chợ quê trọn vẹn

Đoàn Văn Cừ là nhà thơ của làng quê Bắc Bộ trong phong trào Thơ mới. Bài "Chợ Tết" in trong tập "Thôn ca" (1939) và được Hoài Thanh, Hoài Chân giới thiệu trong "Thi nhân Việt Nam" (1942). Bài thơ mở bằng cảnh rạng đông trên làng:

Dải mây trắng đỏ dần trên đỉnh núi,
Sương hồng lam ôm ấp nóc nhà gianh.

Từ đó, bài thơ đi theo dòng người các ấp kéo nhau ra chợ: trẻ con áo đỏ chạy trước, người già chống gậy đi sau, cô gái mặc yếm thắm, người gánh lợn chạy đi đầu, con bò vàng chạy theo sau. Tới chợ, nhà thơ tả từng góc: anh hàng tranh bày tranh, thầy khoá ngồi viết thơ xuân, bà cụ bán hàng bên miếu cổ, người mua kẻ bán chen nhau. Cuối bài, chiều xuống, chợ vãn, người ta lại tản về các ngả.

Vì sao bài thơ được nhớ lâu

• Tả bằng chi tiết thật: không có lời bình, chỉ có người, vật, màu sắc, tiếng động. Người đọc tự thấy phiên chợ.
• Đi theo thời gian của một ngày: từ sương sớm, đường ra chợ, chợ đông, tới chiều tan. Đó cũng chính là nhịp thật của một phiên chợ quê.
• Màu sắc dày đặc: trắng, đỏ, hồng, lam, vàng, xanh… Trong "Thi nhân Việt Nam", Hoài Thanh đặc biệt khen thơ Đoàn Văn Cừ giàu màu sắc.
• Người nào cũng có việc: không ai đứng ngoài, cả làng là một dòng chảy đổ về chợ.

Ngày nay, "Chợ Tết" được nhắc lại mỗi dịp cuối năm, được đưa vào sách giáo khoa và các tuyển tập thơ. Muốn đọc trọn, nên tìm bản in trong "Thi nhân Việt Nam" hoặc các tuyển tập thơ Đoàn Văn Cừ có uy tín.

Chợ trong thơ cổ: Nguyễn Khuyến và Tú Xương

"Chợ Đồng" của Nguyễn Khuyến

Nguyễn Khuyến, nhà thơ của làng quê Bắc Bộ cuối thế kỷ 19, có bài thơ Nôm "Chợ Đồng" tả phiên chợ quê cuối năm. Bài mở bằng câu hỏi quen thuộc:

Tháng Chạp hai mươi bốn chợ Đồng,
Năm nay chợ họp có đông không?

Bài thơ không tả nhiều hàng hoá, mà ghi lại không khí phiên chợ cuối năm: trời mưa bụi, hơi rét, người làng gặp nhau, chuyện Tết đến gần. Chợ ở đây là nơi cả làng nhìn thấy năm cũ sắp qua.

"Thương vợ" của Tú Xương

Nếu "Chợ Đồng" nhìn chợ từ phía người đi chợ, thì "Thương vợ" của Trần Tế Xương nhìn từ phía người buôn bán. Hai câu mở đầu đã thành quen thuộc:

Quanh năm buôn bán ở mom sông,
Nuôi đủ năm con với một chồng.

Bà Tú buôn bán ở bãi sông, lặn lội nắng mưa, chen chúc lúc đò đông. Bài thơ được nhớ vì nó là lời tri ân của người chồng dành cho người vợ buôn bán, và cũng là một trong những chân dung sớm nhất về người phụ nữ buôn bán nuôi cả gia đình trong văn chương Việt. Hình ảnh ấy vẫn còn đúng với rất nhiều tiểu thương ở chợ hôm nay.

Phố Tết trong "Ông đồ" của Vũ Đình Liên

"Ông đồ" của Vũ Đình Liên, ra đời giữa thập niên 1930, không tả chợ mà tả một góc phố đông ngày Tết, nơi ông đồ già ngồi viết chữ thuê:

Bày mực tàu giấy đỏ
Bên phố đông người qua

Bài thơ đi từ những năm phố đông, người thuê viết tấm tắc khen chữ, tới những năm người thưa dần, ông đồ vẫn ngồi đó mà không ai hay. Đây là một trong những bài thơ hay nhất về phố phường Việt, và về những nghề buôn bán gắn với mùa lễ Tết, sống nhờ dòng người qua lại trên phố.

Chợ trong văn xuôi: Thạch Lam và Vũ Bằng

Thạch Lam: phiên chợ tàn và phố phường Hà Nội

Truyện ngắn "Hai đứa trẻ" (1938) của Thạch Lam mở bằng cảnh chiều xuống ở phố huyện, phiên chợ đã vãn từ lâu, trên đất chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, vỏ thị, lá nhãn. Những đứa trẻ nhà nghèo lom khom nhặt nhạnh những gì còn sót lại. Cảnh chợ tàn ấy là nền cho cả câu chuyện về hai chị em trông gian hàng nhỏ và chờ chuyến tàu đêm.

Thạch Lam còn có tập tuỳ bút "Hà Nội băm sáu phố phường" (1943), tả phố xá, quà bánh và những người bán hàng của Hà Nội với con mắt tinh tế, trân trọng. Ông nhìn người bán hàng như những người giữ hồn của phố, chứ không chỉ là người đổi hàng lấy tiền.

Vũ Bằng: "Thương nhớ mười hai"

"Thương nhớ mười hai" của Vũ Bằng là tập tuỳ bút viết về mười hai tháng của Hà Nội và miền Bắc, viết khi tác giả ở xa. Những trang về tháng Chạp, về chợ Tết, về hàng quà theo mùa là những trang nhiều người đọc nhớ nhất: không khí chợ cuối năm, mùi hương, tiếng gọi, những món hàng chỉ có vào dịp ấy. Đây là cuốn sách nên đọc nếu muốn hiểu chợ và phố đã đi vào nỗi nhớ của người Việt như thế nào.

Bảng tóm tắt: những trang tả chợ nên đọc

Vì sao văn chương Việt hay tả chợ

Có mấy lý do khiến chợ trở thành đề tài quen thuộc của thơ văn:

• Chợ là nơi cả cộng đồng gặp nhau: người các làng, các nghề, các lứa tuổi cùng có mặt. Tả chợ là tả cả một xã hội thu nhỏ.
• Chợ có thời gian riêng: phiên chợ họp rồi tan, chợ Tết chỉ có một lần trong năm. Nhịp họp – tan rất hợp với nỗi buồn vui của thơ.
• Chợ gắn với Tết: chợ cuối năm là nơi người ta sắm Tết, nên nhắc tới chợ Tết là nhắc tới cả mùa sum họp.
• Người bán là chân dung đẹp về lao động: từ bà Tú tới những người bán hàng của Thạch Lam, văn chương thường nhìn người buôn bán bằng sự cảm thông, trân trọng.

Góc nhìn hôm nay: đọc lại những trang chợ cũ

Đọc những trang văn thơ này hôm nay, người đọc thấy chợ đã đổi rất nhiều: từ chợ phiên làng sang toà chợ thành phố, từ đòn gánh sang xe máy, từ tiền xu sang chuyển khoản. Nhưng có những thứ còn nguyên: dòng người đổ về chợ cuối năm, người phụ nữ buôn bán nuôi cả nhà, nỗi nhớ một góc chợ quen khi đi xa.

Muốn đọc thêm, có thể tìm "Thi nhân Việt Nam" của Hoài Thanh – Hoài Chân cho thơ mới, các tuyển tập thơ Nguyễn Khuyến và Tú Xương, tuyển tập Thạch Lam và "Thương nhớ mười hai" của Vũ Bằng ở thư viện hoặc các nhà sách uy tín. Đọc xong, thử đi một phiên chợ vào tháng Chạp và so với trang thơ: đó là cách hay nhất để thấy văn chương và đời sống vẫn soi vào nhau.