Phép lịch sự khi đi chợ: hỏi hàng, chọn hàng và chụp ảnh sạp

Phép lịch sự khi đi chợ gói trong vài điều đơn giản: chào và hỏi trước khi chạm vào hàng, chọn hàng nhẹ tay, không đứng chắn lối, nói rõ mua hay không mua, và xin phép trước khi chụp ảnh sạp hay người bán. Những điều này giữ cho buổi chợ dễ chịu cho cả người mua lẫn người bán, vì sạp hàng là nơi làm việc và là kế sinh nhai của người ngồi sau nó.

Vì sao chợ cần phép lịch sự riêng

Chợ khác cửa hàng ở chỗ hàng hoá bày mở, người mua đứng sát người bán, lối đi hẹp, và nhiều món hàng là đồ tươi dễ dập, dễ hỏng. Một cái bóp quá tay vào quả bơ, một lần lật cả rổ rau, hay một người đứng chắn trước sạp mười phút để nói chuyện điện thoại đều là thiệt hại nhỏ nhưng có thật với người bán. Phép lịch sự ở chợ vì thế không phải chuyện kiểu cách, mà là cách tôn trọng công việc của người khác.

Hỏi hàng

Chào trước, hỏi sau

Một lời chào ngắn trước khi hỏi giá hay hỏi hàng làm cuộc trao đổi dễ chịu hơn hẳn. Ở nhiều vùng, người bán quen gọi khách bằng "cô, chú, anh, chị, em" theo tuổi; người mua đáp lại cũng bằng cách xưng hô thân mật đó.

Hỏi rõ cách tính

Món nào bán theo cân, món nào theo bó, theo chục, theo con, theo phần nên hỏi rõ trước khi người bán cân hoặc gói. Cách hỏi trung tính như "món này tính theo cân hay theo bó ạ?" giúp hai bên hiểu nhau mà không ai phải ngại.

Hỏi mà chưa mua cũng không sao

Hỏi hàng rồi chưa mua là chuyện bình thường. Một câu "để con đi xem thêm, lát quay lại" hay đơn giản là "cảm ơn chị" là đủ. Điều nên tránh là hỏi kỹ, để người bán cân sẵn, gói sẵn rồi mới bỏ đi.

Chọn hàng nhẹ tay

Ở chợ, người mua thường được tự chọn hàng, và đó là một trong những điểm chợ hơn nhiều kênh mua khác. Nhưng tự chọn đi kèm trách nhiệm:

• Trái cây mềm: nhìn trước, ấn nhẹ một quả để thử thay vì bóp từng quả.
• Rau: nhấc bó lên xem, không bứt lá, không rũ tung bó.
• Thịt, cá: chỉ phần mình muốn để người bán lấy, hạn chế tự cầm nếu sạp không để dụng cụ cho khách.
• Quần áo, vải: hỏi trước khi mở bao bì, gấp lại như cũ sau khi xem.
• Đồ dễ vỡ: để người bán đưa, không tự lấy từ trên cao xuống.

Nếu đã chọn mà thấy không vừa ý, đặt lại đúng chỗ, xếp gọn. Người bán sẽ nhớ những khách chọn hàng cẩn thận.

Khi muốn chọn kỹ

Có những món cần chọn kỹ, như dưa hấu, sầu riêng, cua, cá. Lúc đó cách tốt nhất là nhờ người bán: nói mình muốn ăn ngay hay để vài ngày, cần loại chắc hay mềm, nấu món gì. Người bán lâu năm chọn giỏi hơn khách, và họ cũng muốn khách hài lòng để quay lại.

Đứng và đi trong lối chợ

Lối đi trong chợ thường hẹp, có người đẩy xe hàng, người bưng thau nước, người mang đồ nặng. Vài điều giúp mọi người cùng đi được:

• Muốn dừng xem lâu, đứng sát vào sạp chứ không đứng giữa lối.
• Gọi điện, nhắn tin, tính toán thì bước ra chỗ rộng.
• Không dắt xe máy, xe đạp vào trong lối chợ nếu chợ không cho phép.
• Nhường đường cho người mang hàng nặng, xe đẩy, người lớn tuổi.
• Đi nhóm đông thì đi hàng một ở lối hẹp.

Chụp ảnh sạp và người bán

Chợ Việt nhiều màu sắc, nhiều góc đẹp, nên người đi chợ, nhất là người đi tham quan, hay muốn chụp ảnh. Nhưng sạp hàng là nơi làm việc, người bán là người đang làm việc, và không ai thích bị chĩa máy ảnh vào mặt khi đang cân cá.

Những điều nên làm

• Xin phép trước khi chụp cận người bán, nhất là chụp mặt. Một cử chỉ chỉ vào máy ảnh và mỉm cười cũng đủ để hỏi.
• Chấp nhận lời từ chối một cách vui vẻ. Có người không muốn lên ảnh, có người đang bận.
• Mua một món ở sạp mình muốn chụp kỹ, đó là cách cảm ơn tự nhiên nhất.
• Chụp nhanh, không dàn dựng trong giờ đông; muốn chụp kỹ thì chọn giờ vắng.
• Không dùng đèn flash sát mặt người, và không chắn khách đang mua.

Đăng ảnh lên mạng

Ảnh có mặt người bán rõ ràng, nhất là khi kèm lời bình về hàng hoá hay giá cả, có thể ảnh hưởng tới việc buôn bán của họ. Trước khi đăng, nên tự hỏi người trong ảnh có muốn xuất hiện không. Khi muốn góp ý về một sạp, nói trực tiếp với người bán hoặc ban quản lý chợ thường giải quyết được việc tốt hơn là đăng ảnh kèm lời chê.

Một số chợ có quy định riêng về quay phim, chụp ảnh phục vụ thương mại hoặc quay video dài. Nếu định làm việc đó, nên hỏi ban quản lý chợ trước.

Trả tiền và nhận hàng

• Chuẩn bị tiền lẻ khi có thể, nhất là vào buổi sáng sớm, khi người bán chưa có nhiều tiền thối.
• Nếu chuyển khoản, đưa người bán xem màn hình đã chuyển xong và chờ họ xác nhận.
• Kiểm lại hàng và tiền thối ngay tại sạp; có nhầm lẫn thì nói nhẹ nhàng, phần lớn nhầm lẫn ở chợ là vô tình.
• Khi người bán tặng thêm vài cọng hành, ít rau thơm, một lời cảm ơn là đủ.

Mang trẻ nhỏ và vật nuôi theo

Đi chợ cùng trẻ nhỏ là chuyện thường, nhưng cần để mắt kỹ: trẻ hay tò mò sờ vào hàng, chạy giữa lối đi, chạm vào thau cá, rổ trứng. Nắm tay trẻ ở lối hẹp, dặn trẻ nhìn mà không cầm, và giữ trẻ tránh xa khu có dao thớt, nước sôi. Nếu trẻ lỡ làm dập hay đổ hàng, xin lỗi và hỏi người bán để trả tiền phần hàng hỏng là cách cư xử đúng mực.

Với vật nuôi, nên hỏi trước chợ có cho mang vào không. Ở khu đồ tươi sống, nhiều người không thoải mái khi có chó mèo lại gần hàng thực phẩm, và nhiều chợ có quy định riêng về việc này.

Góc nhìn hôm nay: lịch sự là hai chiều

Phép lịch sự ở chợ không chỉ đòi hỏi ở người mua. Người bán chào khách, cân đủ, nói thật về hàng, không níu kéo khi khách chưa muốn mua cũng là một phần của văn hoá chợ. Ở nhiều chợ, ban quản lý dán nội quy về ứng xử văn minh cho cả người bán và người mua, có đường dây nóng để phản ánh. Khi có chuyện không vui, tìm đến ban quản lý là cách giải quyết công bằng nhất.

Một buổi chợ dễ chịu là buổi chợ cả hai bên đều muốn gặp lại nhau. Đó cũng là cách những mối quen bắt đầu.