Một ngày của tiểu thương ở chợ thành phố thường bắt đầu từ lúc trời còn tối và kết thúc khi đã khuya: dậy sớm lấy hàng, bày sạp trước khi khách tới, bán qua đợt đông buổi sáng, tranh thủ buổi trưa để tính sổ và gọi hàng, bán tiếp buổi chiều, rồi dọn sạp, về nhà lo việc nhà và chuẩn bị cho hôm sau. Nghề này ít ai nhìn thấy trọn vẹn, vì người mua chỉ gặp người bán trong vài phút đứng trước sạp.
Bài này không kể nhịp của cả khu chợ, mà nhìn từ phía người đứng sau sạp: họ làm những việc gì, mệt ở đâu, giữ nghề bằng cách nào.
Tiểu thương là ai
Tiểu thương là người buôn bán nhỏ, thường có một chỗ bán cố định trong chợ: một sạp, một quầy, một ki-ốt hoặc một lô đất bày hàng. Họ khác người bán hàng rong ở chỗ có chỗ ngồi ổn định, quan hệ với ban quản lý chợ và có khách quen tìm tới đúng chỗ. Phần lớn là hộ kinh doanh gia đình, vợ chồng hoặc mẹ con cùng đứng sạp, đôi khi thuê thêm một người phụ.
Không có một kiểu tiểu thương chung. Ngày làm việc phụ thuộc rất nhiều vào mặt hàng.
| Nhóm hàng | Giờ bắt đầu thường gặp | Việc nặng nhất trong ngày |
|---|---|---|
| Rau, củ, trái cây | Rất sớm, nhiều người đi chợ đầu mối từ nửa đêm về sáng | Chọn hàng, giữ rau tươi qua buổi trưa |
| Thịt, cá, hải sản | Sớm, nhận hàng từ lò mổ, bến cá trước khi trời sáng | Sơ chế, giữ lạnh, rửa dọn khu ướt |
| Hàng khô, gia vị, tạp hoá | Muộn hơn, thường mở sạp khi trời đã sáng | Nhập hàng theo đợt, xếp và kiểm kho |
| Quần áo, vải, giày dép | Muộn hơn nữa, đông vào giữa buổi và cuối tuần | Chạy mối lấy hàng, đổi mẫu theo mùa |
| Hàng ăn trong chợ | Sớm, nấu nướng từ trước khi chợ mở | Chuẩn bị nguyên liệu, đứng bếp liên tục |
Trước khi trời sáng: lấy hàng và bày sạp
Với người bán đồ tươi, ngày làm việc bắt đầu ở một nơi khác, không phải ở chợ của mình. Nhiều người tự chạy xe máy tới chợ đầu mối để chọn hàng tận mắt, số khác nhận hàng do mối giao sẵn tới cổng chợ. Cách nào cũng có cái giá của nó: tự đi thì chọn được hàng hợp ý nhưng mất giấc ngủ; nhận giao thì khoẻ hơn nhưng phải tin người giao.
Về tới chợ, việc đầu tiên là bày sạp. Đây là việc người mua ít khi thấy nhưng quyết định cả buổi bán. Rau được tách, cắt bớt lá úa, xếp bó đẹp lên trước. Trái cây xếp theo độ chín. Sạp thịt chia phần theo kiểu khách quen hay mua. Sạp hàng khô mở bạt, kéo kệ, treo hàng lên móc. Một sạp bày gọn, sáng, dễ nhìn là cách mời khách không cần lời.
Những thứ phải có trước giờ mở bán
- Cân đã kiểm, đặt ở chỗ khách nhìn thấy mặt số.
- Tiền lẻ để thối, và bảng mã chuyển khoản nếu sạp nhận thanh toán không tiền mặt.
- Túi, dây, giấy gói, thau nước, dao thớt đã rửa.
- Danh sách khách đặt trước từ hôm qua, để riêng phần hàng của họ.
Buổi sáng: đứng bán qua đợt đông
Đợt đông buổi sáng là lúc tiểu thương gần như không rời sạp. Họ vừa cân, vừa gói, vừa thối tiền, vừa trả lời câu hỏi, vừa để ý khách quen đi ngang để gọi một tiếng. Một người bán giỏi nhớ được khách nào mua gì, ăn mấy người, thích phần nào, có con nhỏ hay người già trong nhà.
Trong lúc đông, mọi việc phải nhanh và gọn. Người bán thịt thường đã chia sẵn phần phổ biến để khách chỉ cần chọn. Người bán rau gom sẵn những bó vừa cho một bữa. Người bán hàng khô để những món hay hỏi ở tầm tay. Chính những thói quen nhỏ này giúp một sạp phục vụ được nhiều khách hơn mà không khiến ai phải chờ lâu.
Ở những sạp có hai người, việc thường được chia: một người đứng mặt sạp tiếp khách, một người lo phía sau như sơ chế, lấy thêm hàng, gói hàng cho khách đặt. Trẻ con trong nhà, nếu có mặt, thường được giao việc nhẹ như đưa túi hoặc đếm tiền lẻ.
Buổi trưa: tính sổ, gọi hàng và chợp mắt
Khi chợ vãn, tiểu thương mới có thời gian cho những việc không phải bán. Họ ăn trưa ngay tại sạp hoặc ở hàng cơm trong chợ, đếm lại số hàng còn, ghi những khoản khách mua chịu, nhắn mối giao lượng hàng cho hôm sau. Với người đã dậy từ khuya, một giấc ngủ ngắn trên ghế xếp hay trên mặt sạp đã dọn là thứ giữ sức cho nửa ngày còn lại.
Đây cũng là lúc quan hệ giữa các sạp lộ rõ. Người bán cạnh nhau trông hàng giúp nhau khi một người đi việc riêng, đổi tiền lẻ cho nhau, chỉ khách sang sạp bên khi mình hết món khách cần. Ở chợ, những người bán cùng một mặt hàng ngồi gần nhau vừa là đối thủ vừa là hàng xóm, và phần lớn giữ được chừng mực giữa hai vai đó.
Buổi chiều và lúc dọn sạp
Chợ chiều nhỏ hơn chợ sáng, nhưng với nhiều sạp đồ tươi, đây là lúc phải bán cho hết phần hàng không để qua đêm được. Sau giờ đóng chợ là việc dọn: rửa mặt sạp, rửa dao thớt, đổ rác đúng nơi quy định, cất hàng vào tủ khoá hoặc chở về nhà, phủ bạt cho phần hàng để lại. Ở những chợ có nội quy chặt, giờ đóng cửa được giữ đúng để đội vệ sinh vào rửa chợ.
Về tới nhà, ngày làm việc vẫn chưa xong. Nhiều tiểu thương ghi sổ buổi tối, tính tiền nợ mối, chuẩn bị tiền nhập hàng sáng mai. Những người có con nhỏ thì phải chia thời gian giữa con cái và giấc ngủ đến sớm. Người làm nghề lâu năm thường nói khó khăn nhất không phải là đứng bán, mà là không có ngày nghỉ.
Những điều người mua ít khi thấy
Sức khoẻ
Đứng lâu, ngồi khom, khiêng hàng, làm việc trong khu ẩm ướt hoặc nóng bức là chuyện hằng ngày. Đau lưng, đau khớp, mất ngủ là những phàn nàn hay gặp ở người làm nghề lâu. Nhiều người tự đặt thêm một chiếc ghế cao, một tấm thảm chống trơn, một chiếc quạt nhỏ, vì những thứ đó giúp họ trụ thêm nhiều năm.
Rủi ro hàng hoá
Hàng tươi có thể hỏng nếu trời nóng, mưa lớn, hay chợ vắng bất ngờ. Hàng khô, quần áo có thể lỗi mốt hoặc tồn kho. Mỗi tiểu thương có cách riêng để không ôm quá nhiều hàng: nhập ít mà nhập nhiều lần, giữ mối giao linh hoạt, hoặc bán thêm một hai món phụ để bù.
Thủ tục và chi phí cố định
Tiền thuê hoặc sử dụng điểm kinh doanh, phí vệ sinh, điện nước, các khoản thuế theo quy định là những khoản phải lo dù bán được hay không. Cách tính các khoản này khác nhau theo từng chợ và từng địa phương, nên tiểu thương thường phải hỏi kỹ ban quản lý chợ và cơ quan thuế ở phường, xã nơi mình kinh doanh.
Góc nhìn hôm nay: người bán chợ đang thay đổi thế nào
Nghề tiểu thương ở chợ thành phố đang thay đổi khá rõ. Nhiều sạp nhận đặt hàng qua điện thoại và tin nhắn, giao tận nhà cho khách quen. Thanh toán bằng chuyển khoản trở nên phổ biến ở nhiều chợ. Một số người trẻ tiếp nghề từ cha mẹ mang theo cách bày hàng, cách chụp ảnh sản phẩm, cách giữ khách mới. Song phần cốt lõi vẫn vậy: hàng phải tốt, cân phải đủ, người bán phải nhớ khách.
Nếu muốn hiểu thêm về nghề này, cách đơn giản nhất là đi chợ vào giờ vắng, khoảng giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, mua một món và hỏi chuyện người bán. Khi không phải vội vì khách đông, nhiều người sẵn lòng kể về mặt hàng, về mối lấy hàng, về những năm tháng đứng sạp. Sách địa chí các thành phố và các phóng sự về chợ trên báo chính thống cũng ghi lại khá nhiều chân dung tiểu thương qua nhiều thời kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Tiểu thương là gì?
Tiểu thương là người buôn bán nhỏ, thường có chỗ bán cố định trong chợ như sạp, quầy, ki-ốt hoặc lô. Phần lớn là hộ kinh doanh gia đình. Họ khác người bán hàng rong ở chỗ có điểm bán ổn định và quan hệ với ban quản lý chợ.
Tiểu thương bán đồ tươi dậy lúc mấy giờ?
Không có giờ chung, nhưng người bán rau, thịt, cá thường bắt đầu từ khuya hoặc rất sớm, trước khi trời sáng, để kịp lấy hàng từ chợ đầu mối, lò mổ, bến cá và bày sạp. Người bán hàng khô, quần áo thường mở sạp muộn hơn.
Vì sao tiểu thương ít khi nghỉ?
Hàng tươi phải bán đều mỗi ngày, khách quen quen đến vào giờ cố định, và nghỉ dài có thể khiến khách chuyển sang sạp khác. Các khoản chi cố định cũng phải trả dù sạp có mở hay không. Vì vậy nhiều người chỉ nghỉ dài vào dịp Tết.
Buổi trưa người bán chợ làm gì?
Khi chợ vãn, người bán ăn trưa, nghỉ ngắn, tính sổ, ghi khoản mua chịu, gọi hàng cho hôm sau và vệ sinh sạp. Đây cũng là lúc các sạp cạnh nhau trông hàng giúp nhau để lo việc riêng.
Làm tiểu thương có phải đóng thuế không?
Có. Hộ kinh doanh ở chợ thực hiện nghĩa vụ thuế và các khoản phí theo quy định hiện hành. Cách tính khác nhau theo địa phương và hình thức kinh doanh, nên nên hỏi trực tiếp ban quản lý chợ và cơ quan thuế nơi kinh doanh.
