Con của người bán chợ thường lớn lên một phần ở sạp hàng: theo mẹ ra chợ khi còn nhỏ, ngủ trưa trên mặt sạp, làm bài tập giữa tiếng cân, tiếng gọi, rồi dần biết đếm tiền thối, biết chào khách, biết món hàng nào ở đâu. Tuổi thơ ấy vừa vất vả vừa giàu trải nghiệm, và với nhiều gia đình, chợ chính là nơi con học cách sống cùng người khác trước cả khi đến trường.
Vì sao trẻ con theo mẹ ra chợ
Lý do đầu tiên rất thực tế: không có ai trông. Người bán đồ tươi thường đi từ khuya hoặc rất sớm, cha mẹ đều bận, ông bà ở xa hoặc đã lớn tuổi. Mang con theo ra chợ là cách đơn giản nhất. Khi con lớn hơn, chợ trở thành chỗ ghé sau giờ học, chỗ chờ mẹ dọn sạp để cùng về.
Lý do thứ hai là chợ cũng là nhà. Với một gia đình đứng sạp mười mấy tiếng mỗi ngày, phần lớn thời gian thức của cả nhà diễn ra ở chợ. Bữa cơm, giấc ngủ trưa, những câu chuyện gia đình đều xảy ra quanh sạp.
Một ngày của đứa trẻ ở chợ
Những năm còn nhỏ
Trẻ nhỏ thường ngủ tiếp trên võng, trên tấm phản, hay trên một chiếc ghế dài trong góc sạp khi mẹ bày hàng lúc trời chưa sáng. Khi chợ đông, đứa trẻ được dặn ngồi yên một chỗ, có khi được các cô bán sạp bên cạnh trông giúp. Chợ đông người, nhiều hàng hoá, nên trẻ nhỏ cần người lớn để mắt liên tục; nhiều gia đình rào một góc sạp làm chỗ chơi cho con.
Tuổi đi học
Khi đi học, đứa trẻ ở chợ vào buổi sáng sớm trước giờ học, hoặc buổi chiều sau giờ tan. Bàn học có khi là một góc sạp vải, một thùng hàng úp ngược, một chiếc bàn nhỏ ở khu ăn uống lúc vắng khách. Nhiều người lớn lên ở chợ kể rằng họ quen học bài giữa tiếng ồn tới mức về nhà yên tĩnh lại khó tập trung.
Những việc nhỏ được giao
- Đưa túi, gói hàng nhẹ, buộc dây.
- Đếm tiền lẻ, xếp tiền theo mệnh giá.
- Đi đổi tiền lẻ ở sạp bên cạnh.
- Trông sạp vài phút khi mẹ đi lấy hàng.
- Chào khách, nhớ mặt khách quen.
Đây là những việc nhẹ, mang tính phụ giúp gia đình. Việc nặng, việc dùng dao, việc ở khu ướt trơn thì người lớn thường giữ lại cho mình.
Những điều chợ dạy trẻ con
Người lớn lên ở chợ hay nhắc lại một số bài học mà họ cho là đến từ những năm ở sạp.
| Bài học | Đến từ đâu |
|---|---|
| Tính nhẩm nhanh | Cân hàng, cộng tiền, thối tiền hằng ngày |
| Giao tiếp với người lạ | Chào hỏi, trả lời khách đủ mọi lứa tuổi, mọi vùng miền |
| Hiểu giá trị đồng tiền | Thấy rõ cha mẹ thức khuya dậy sớm để có từng khoản nhỏ |
| Chăm chỉ, đúng giờ | Chợ mở và đóng theo giờ, hàng tươi không chờ ai |
| Biết hàng | Phân biệt hàng tốt hàng xấu, biết mùa của từng loại |
| Sống cùng hàng xóm | Các sạp trông giúp, đổi tiền, chia đồ ăn với nhau |
Không phải ai cũng nhìn lại những năm ấy một cách màu hồng. Có người nhớ cái mệt, cái nóng, những buổi phải dậy sớm, những ngày không được đi chơi như bạn bè. Cả hai phía đều là một phần thật của tuổi thơ ở chợ.
Cái khó của gia đình buôn bán khi nuôi con
Thời gian
Giờ chợ và giờ học của con thường lệch nhau. Đưa con đi học buổi sáng trùng đợt đông nhất của chợ; đón con buổi chiều trùng chợ chiều. Nhiều gia đình phải nhờ người thân, hàng xóm hay xe đưa đón, hoặc chia ca: một người đứng sạp, một người lo con.
An toàn
Chợ có sàn ướt trơn, xe đẩy, xe máy ra vào cổng, dao kéo, nước sôi ở khu hàng ăn. Trẻ nhỏ ở chợ cần được giữ ở một chỗ an toàn, tránh khu sơ chế và lối xe. Đây là việc cả người bán và ban quản lý chợ cùng quan tâm.
Sức khoẻ và giấc ngủ
Theo cha mẹ dậy quá sớm, ngủ chập chờn ở sạp lâu ngày có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ của trẻ. Khi có điều kiện, nhiều gia đình cố gắng để con ngủ đủ ở nhà, chỉ ra chợ khi đã dậy.
Mùa thi, mùa Tết và những ngày nghỉ học
Lịch của đứa trẻ ở chợ gắn chặt với lịch của chợ. Những ngày giáp Tết, khi chợ đông nhất năm, con cái thường nghỉ học và ra phụ giúp cả ngày: trông hàng, gói đồ, chạy đi lấy thêm hàng. Với nhiều người, ký ức Tết tuổi thơ là ký ức về sạp hàng đông khách chứ không phải những ngày đi chơi. Ngược lại, mùa thi thì nhiều gia đình cố gắng để con ở nhà học, cha mẹ tự lo hết việc ở chợ.
Hè là lúc trẻ con ở chợ nhiều nhất. Không ít người kể rằng những mùa hè ở sạp là lúc họ thân với lũ trẻ của các sạp bên cạnh, cùng lớn lên như anh em trong một xóm.
Lớn lên rồi đi đâu
Có người tiếp nối sạp của cha mẹ, mang theo cách bán mới. Có người học xong đi làm ngành khác, nhưng vẫn giữ thói quen đi chợ, vẫn nhận ra mùi khu hàng khô hay tiếng dao thớt từ xa. Cũng có người làm những nghề có gốc từ chợ: kinh doanh, nhập hàng, quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm, hay đơn giản là mở một cửa hàng nhỏ của riêng mình.
Với nhiều gia đình, điều cha mẹ mong nhất là con được học hành đầy đủ, có lựa chọn của riêng mình. Chợ là chỗ nuôi con lớn, chứ không nhất thiết là nơi con phải ở lại.
Chợ và trẻ con trong ký ức chung
Hình ảnh đứa trẻ ở chợ xuất hiện khá nhiều trong văn chương và ký ức tập thể của người Việt. Truyện ngắn "Hai đứa trẻ" của Thạch Lam (in năm 1938) kể về hai chị em ngồi trông một gian hàng tạp hoá nhỏ ở phố huyện, nhìn phiên chợ tàn và chờ chuyến tàu đêm đi qua. Cảnh trẻ con nhặt nhạnh những thứ còn sót lại sau buổi chợ cũng được Thạch Lam tả lại trong truyện ấy. Dù bối cảnh đã rất khác, hình ảnh đứa trẻ lớn lên bên gian hàng của gia đình vẫn quen thuộc với nhiều người hôm nay.
Góc nhìn hôm nay: chợ thân thiện hơn với gia đình người bán
Một số chợ hiện nay đã quan tâm hơn tới gia đình tiểu thương: có khu nghỉ ngơi, chỗ vệ sinh sạch, lối đi rõ ràng hơn, giờ giấc giao hàng tách khỏi giờ đông. Những điều đó giúp ích cho người bán và cả con cái họ. Phía người mua cũng có thể góp phần nhỏ: kiên nhẫn khi một đứa trẻ đang tập thối tiền, nói chuyện tử tế với đứa trẻ đang trông sạp giúp mẹ.
Nếu bạn từng là đứa trẻ lớn lên ở chợ, kể lại chuyện đó cho con mình nghe, hoặc đưa con về thăm sạp cũ, là cách giữ lại một phần lịch sử gia đình mà không sách vở nào ghi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con người bán chợ hay theo mẹ ra chợ?
Chủ yếu vì không có người trông: người bán đồ tươi đi từ rất sớm, cha mẹ đều bận ở sạp. Khi con lớn hơn, chợ là chỗ ghé sau giờ học và chờ cha mẹ dọn hàng về.
Lớn lên ở chợ học được gì?
Nhiều người kể họ học được tính nhẩm nhanh, giao tiếp với người lạ, hiểu giá trị đồng tiền, tính chăm chỉ và cách sống cùng hàng xóm từ những năm ở sạp. Cũng có người nhớ nhiều nhất cái mệt và cái nóng.
Trẻ nhỏ ở chợ cần chú ý an toàn gì?
Nên giữ trẻ ở một chỗ cố định trong sạp, tránh khu sơ chế có dao kéo, sàn ướt trơn, nước sôi và lối xe ra vào. Trẻ nhỏ cần người lớn để mắt liên tục khi chợ đông.
Truyện nào kể về trẻ con ở chợ?
"Hai đứa trẻ" của Thạch Lam, in năm 1938, kể về hai chị em trông gian hàng tạp hoá nhỏ ở phố huyện, nhìn phiên chợ tàn và chờ chuyến tàu đêm. Đây là truyện ngắn quen thuộc trong chương trình văn học phổ thông.
Con của tiểu thương có thường tiếp nối nghề không?
Có người tiếp quản sạp của cha mẹ, có người học xong đi làm nghề khác. Nhiều gia đình mong con được học hành đầy đủ và tự chọn nghề, chợ là nơi nuôi con lớn chứ không bắt buộc con ở lại.
