Khan el-Khalili là khu chợ cổ nổi tiếng nhất Cairo, Ai Cập, nằm trong vùng Cairo Hồi giáo cổ (Historic Cairo) được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1979. Chợ bắt đầu từ một khu nhà trọ cho thương nhân (gọi là khan) được dựng năm 1382 thời vương triều Mamluk, rồi lan ra thành mạng lưới ngõ buôn bán quanh thánh đường al-Hussein và đại lộ cổ al-Muizz. Hôm nay đây vừa là chợ của người Cairo — vàng bạc, gia vị, vải vóc — vừa là nơi khách đến xem đèn đồng, đồ khảm và nhịp sống phố cổ về đêm.
Khan là gì và vì sao chợ mang tên một nhà trọ
Trong các thành phố buôn bán của thế giới Hồi giáo thời trung đại, khan (ở Cairo còn gọi là wikala) là toà nhà có sân trong, tầng dưới làm kho và chỗ buộc thú thồ, tầng trên là phòng cho thương nhân đường xa nghỉ lại. Hàng hoá vào khan, được cân, cất, bán buôn ngay trong sân.
Năm 1382, dưới thời sultan Barquq, một vị quan tên là Jaharkas al-Khalili cho dựng một khan lớn ở trung tâm Cairo. Tên ông gắn vào khu nhà, rồi vào cả vùng chợ mọc lên quanh đó: Khan el-Khalili, nghĩa là "khan của al-Khalili". Đầu thế kỷ 16, sultan al-Ghuri cho xây lại và mở rộng khu vực này; một số cổng và mặt tiền từ thời đó vẫn còn đến nay.
Vị trí của chợ không phải ngẫu nhiên. Nó nằm trên trục chính của thành Cairo do nhà Fatimid lập từ thế kỷ 10, ngay cạnh thánh đường al-Azhar (lập năm 970–972) và thánh đường al-Hussein. Thánh đường đông người, đường lớn nhiều người qua, thương nhân tụ về: công thức quen thuộc của mọi khu chợ cổ.
Bố cục: ngõ hẹp, cổng đá và những wikala
Khan el-Khalili không có ranh giới rõ như một toà chợ. Nó là một vùng phố buôn với nhiều lớp:
- Lõi chợ: các ngõ hẹp, một số có mái che, hai bên là cửa hàng nhỏ mặt tiền hẹp chất đầy hàng từ sàn tới trần.
- Cổng đá thời Mamluk: vài cổng vòm đá cổ đứng giữa các ngõ, đánh dấu ranh giới của những khu cũ.
- Wikala và nhà buôn cũ: các toà nhà có sân trong, nhiều nơi nay là xưởng, kho hoặc cửa hàng.
- Đại lộ al-Muizz: con phố cổ chạy theo hướng bắc – nam, nối cổng Bab al-Futuh ở phía bắc với cổng Bab Zuweila ở phía nam, hai bên là thánh đường, trường học, nhà tắm công cộng có tuổi hàng trăm năm.
- Quảng trường al-Hussein: khoảng không gian mở trước thánh đường, là "phòng khách" nơi người ta hẹn nhau, ngồi uống trà.
Như nhiều chợ cổ khác, các mặt hàng có xu hướng tụ thành cụm. Phía gần đại lộ al-Muizz có khu vàng bạc (souk al-Sagha), xa hơn là các dãy đồ đồng, gia vị, vải, đồ da.
Hàng hoá: từ đèn đồng đến gia vị
| Nhóm hàng | Đặc điểm | Gợi ý khi xem |
|---|---|---|
| Đèn đồng, đèn lồng kính màu | Đèn đục lỗ hoa văn, đèn lồng nhiều mặt kính | Hỏi làm thủ công hay đúc khuôn, kim loại gì |
| Đồ khảm xà cừ, hộp gỗ | Hoa văn hình học kiểu Hồi giáo | Hỏi khảm thật hay dán giả |
| Vàng bạc, trang sức | Tập trung ở khu thợ kim hoàn | Hỏi tuổi vàng, xin hoá đơn |
| Gia vị, thảo mộc, trà | Bày trong bao, khay lớn | Mua lượng vừa dùng, hỏi cách bảo quản |
| Tinh dầu thơm, lọ thuỷ tinh | Lọ thuỷ tinh thổi nhiều màu | Hỏi rõ thành phần |
| Vải, khăn, áo choàng truyền thống | Cotton Ai Cập, vải thêu | Xem kỹ đường may, chất vải |
Một điểm đáng chú ý: phía sau nhiều cửa hàng vẫn là xưởng nhỏ. Thợ đồng gõ đục hoa văn, thợ bạc làm nhẫn, thợ gỗ khảm hộp — nghề và chợ vẫn ở sát nhau, như cách các khu chợ cổ từng vận hành.
Nhịp chợ: ngày, đêm và tháng Ramadan
- Buổi sáng: cửa hàng mở dần, người Cairo đi mua gia vị, vải, đồ gia dụng. Không khí còn thong thả.
- Buổi trưa: nóng, khách tham quan bắt đầu đông. Vào giờ cầu nguyện, đặc biệt trưa thứ Sáu, nhịp buôn bán chậm lại, nhiều người bán đóng cửa tạm.
- Chiều tối và đêm: đây mới là lúc Khan el-Khalili sống nhất. Trời mát, quán trà quanh quảng trường kín bàn, đèn trong các cửa hàng đèn lồng thắp sáng cả dãy phố.
- Tháng Ramadan: ban ngày nhịp chậm, nhưng sau bữa xả chay lúc hoàng hôn, khu phố đông tới khuya. Những chiếc đèn lồng Ramadan (fanous) được bày khắp nơi.
Nhịp "sống về đêm" này là đặc trưng của nhiều thành phố xứ nóng: khi ban ngày quá oi, đời sống phố chợ dời sang buổi tối.
Khan el-Khalili trong văn chương
Khu chợ còn đi vào văn học. Nhà văn Ai Cập Naguib Mahfouz, người nhận giải Nobel Văn học năm 1988, lớn lên ở khu Gamaliya ngay cạnh đó và có một tiểu thuyết mang chính tên Khan al-Khalili, xuất bản giữa thập niên 1940. Nhiều tác phẩm khác của ông, như bộ ba tiểu thuyết về Cairo, lấy bối cảnh các ngõ phố cổ quanh khu chợ.
Đọc Mahfouz là một cách hay để hiểu Khan el-Khalili không chỉ là chỗ mua bán, mà là nơi người ta sống, gặp gỡ, cãi nhau, yêu nhau — một khu phố chợ đúng nghĩa.
Đi Khan el-Khalili cho dễ chịu
- Chọn giờ mát. Buổi sáng để thấy chợ dân sinh, chiều tối để thấy không khí phố cổ.
- Ăn mặc kín đáo. Khu chợ nằm sát các thánh đường lớn; quần áo che vai và gối là phép lịch sự, bắt buộc nếu muốn vào thánh đường.
- Lấy thánh đường al-Hussein làm mốc. Ngõ chợ chằng chịt, nhưng quảng trường trước thánh đường là điểm dễ tìm nhất.
- Hỏi trước khi chụp. Đặc biệt với thợ đang làm việc và người đang cầu nguyện.
- Thong thả khi trao đổi. Ở nhiều cửa hàng, việc mua bán đi kèm trò chuyện, mời trà. Một lời cảm ơn lịch sự khi không mua là đủ.
- Giữ đồ gọn. Lối nhỏ đông người; túi xách nên đeo phía trước.
Góc nhìn hôm nay: chợ trong lòng một khu di sản sống
Khan el-Khalili đặt ra câu hỏi mà mọi khu chợ cổ đều gặp: làm sao giữ một khu phố hàng trăm năm vừa là di sản, vừa là nơi buôn bán và sinh sống thật. Các công trình Mamluk cần được trùng tu, nhưng phía sau mỗi bức tường cổ là cửa hàng, xưởng và nhà ở của người đang sống.
Với người Việt, Khan el-Khalili có nhiều điểm giống phố cổ Hà Nội: nghề tập trung theo dãy, cửa hàng nhỏ mặt tiền hẹp, đời sống chợ kéo dài tới đêm, và câu chuyện giữ gìn phố cổ giữa đô thị hiện đại. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc hồ sơ di sản "Historic Cairo" của UNESCO, tiểu thuyết của Naguib Mahfouz qua các bản dịch, hoặc đi bộ dọc đại lộ al-Muizz từ cổng Bab al-Futuh tới Bab Zuweila.
Câu hỏi thường gặp
Khan el-Khalili có từ năm nào?
Khu chợ bắt đầu từ một khan, tức nhà trọ cho thương nhân, do Jaharkas al-Khalili dựng năm 1382 dưới thời sultan Barquq của vương triều Mamluk. Đầu thế kỷ 16, sultan al-Ghuri cho xây lại và mở rộng. Chợ lan dần ra các ngõ xung quanh qua nhiều thế kỷ.
Khan el-Khalili ở đâu?
Chợ nằm trong vùng Cairo Hồi giáo cổ, cạnh thánh đường al-Hussein, gần thánh đường al-Azhar và đại lộ cổ al-Muizz. Khu vực này thuộc di sản Historic Cairo được UNESCO ghi danh năm 1979.
Khan el-Khalili bán gì?
Chợ bán đèn đồng, đèn lồng kính màu, đồ khảm xà cừ, vàng bạc, gia vị, trà, tinh dầu thơm, vải và quần áo truyền thống. Nhiều cửa hàng có xưởng nhỏ phía sau, nơi thợ làm hàng thủ công.
Nên đi Khan el-Khalili lúc nào?
Buổi sáng phù hợp để thấy chợ dân sinh và đi lại thoáng. Chiều tối là lúc khu phố đông và đẹp nhất, quán trà quanh quảng trường kín người. Trong tháng Ramadan, chợ đông nhất sau hoàng hôn.
Khan khác wikala thế nào?
Hai từ chỉ cùng một kiểu công trình: toà nhà có sân trong, tầng dưới làm kho và chỗ buôn bán, tầng trên cho thương nhân nghỉ lại. Ở Cairo, từ wikala hay được dùng hơn, còn khan phổ biến ở nhiều vùng khác của thế giới Hồi giáo.
