Souk Marrakech là mạng lưới chợ trong khu phố cổ (medina) của Marrakech, Maroc, trải ra phía bắc quảng trường Jemaa el-Fnaa. Đây không phải một toà chợ mà là hàng chục con phố hẹp, mỗi phố hay mỗi đoạn dành cho một nghề: thuộc da, nhuộm vải, rèn sắt, gia vị, đồ đan. Quảng trường Jemaa el-Fnaa ở cửa ngõ là "phòng khách" của cả khu: ban ngày là chợ, chiều tối thành sân diễn và bếp ăn ngoài trời khổng lồ.
Medina, souk và quảng trường: ba lớp của một khu chợ
Muốn hiểu souk Marrakech, cần tách ba khái niệm hay bị gộp làm một.
- Medina là thành cổ có tường bao, nơi người dân sống trong những ngõ hẹp (gọi là derb), có thánh đường, trường học, nhà tắm công cộng, lò bánh chung. Medina của Marrakech được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1985.
- Souk là các phố chợ nằm trong medina. Mỗi souk mang tên nghề hay mặt hàng chính của nó.
- Jemaa el-Fnaa là quảng trường lớn ở rìa nam khu souk. "Không gian văn hoá quảng trường Jemaa el-Fnaa" được UNESCO tôn vinh năm 2001 trong đợt đầu tiên công bố các kiệt tác di sản truyền khẩu và phi vật thể, và sau đó đưa vào Danh sách đại diện di sản văn hoá phi vật thể năm 2008.
Thành phố Marrakech được nhà Almoravid lập vào khoảng năm 1070. Ngay từ đầu, nơi đây đã là một điểm nút buôn bán giữa vùng núi Atlas, đồng bằng và các tuyến lạc đà băng qua sa mạc Sahara. Các souk lớn lên quanh những thánh đường và trục đường chính của thành cổ, theo lối rất quen của đô thị Hồi giáo thời trung đại: thánh đường ở giữa, chợ bao quanh, khu ở phía sau.
Bản đồ nghề: đi từ quảng trường vào trong
Từ quảng trường, cửa vào chính là Souk Semmarine, con phố rộng có mái che bằng lưới gỗ hay tấm che, ánh nắng lọt xuống thành vệt. Đi sâu vào, phố tách nhánh liên tục. Một cách hình dung gần đúng:
| Souk / khu | Nghề, mặt hàng chính | Cảm nhận khi đi qua |
|---|---|---|
| Semmarine | Vải, khăn, đồ lưu niệm, hàng tổng hợp | Trục chính, đông và rộng nhất |
| Attarine | Gia vị, hương liệu, đồ đồng | Mùi thì là, nghệ, hương gỗ |
| Rahba Kedima | Gia vị, giỏ đan, mũ cói, thảo mộc | Một khoảng sân mở giữa các phố hẹp |
| Haddadine | Rèn sắt, đèn lồng, song cửa | Tiếng búa gõ, tia lửa hàn |
| Teinturiers (khu thợ nhuộm) | Nhuộm len, sợi | Những bó sợi màu treo phơi trên đầu |
| Cherratine và các phố da | Túi, dép, đồ da | Mùi da thuộc, thợ khâu ngay trước cửa |
Ranh giới giữa các souk không sắc nét, và hàng bán đổi theo thời gian. Nhưng điều đặc biệt là ở nhiều phố, người ta không chỉ bán mà còn làm ngay tại chỗ: thợ rèn đập sắt trong gian nhỏ, thợ khâu dép ngồi ở bậc cửa, thợ tiện gỗ dùng chân giữ phôi. Souk Marrakech vì thế giống một xưởng sản xuất trải dài hơn là một khu trưng bày.
Fondouk: nhà trọ của lái buôn thành xưởng thợ
Xen giữa các souk là những toà fondouk — nhà có sân trong, tầng dưới xưa để thú thồ và hàng hoá, tầng trên cho lái buôn nghỉ. Đây là họ hàng của các han ở Istanbul hay wikala ở Cairo: kiểu công trình phục vụ thương nhân đường dài trên khắp thế giới Hồi giáo.
Khi buôn bán bằng lạc đà tàn dần, nhiều fondouk chuyển thành xưởng thợ, kho hàng, có nơi xuống cấp, có nơi được tu sửa thành không gian văn hoá. Đi trong souk, nếu thấy một cổng gỗ lớn mở vào một khoảng sân vuông có hành lang hai tầng, đó rất có thể là một fondouk.
Thuộc da ở Bab Debbagh: nghề "ồn mùi" nằm ở rìa
Không phải nghề nào cũng ở giữa chợ. Thuộc da cần nhiều nước, có mùi nặng, nên từ xưa được đặt ở rìa thành, gần cổng Bab Debbagh phía đông bắc medina. Ở đó, các bể đá chứa nước vôi và thuốc nhuộm xếp thành hàng, thợ đứng trong bể xử lý da. Da sau đó được chuyển vào các souk để thợ khâu thành túi, dép, áo.
Cách bố trí này cho thấy một nguyên tắc chung của đô thị chợ cổ, ở Việt Nam cũng vậy: nghề bẩn, nghề ồn, nghề cần nước được đặt ra rìa hoặc gần nguồn nước; nghề sạch và hàng quý ở trung tâm. Ngày nay khách hay được mời lên sân thượng các cửa hàng da quanh khu này để nhìn xuống bể thuộc. Nếu muốn xem, nên hỏi rõ trước và cảm ơn người dẫn.
Jemaa el-Fnaa: một quảng trường đổi vai theo giờ
Quảng trường Jemaa el-Fnaa là nơi hay nhất để thấy nhịp vận hành của cả khu chợ.
- Buổi sáng: quảng trường còn thoáng. Xe nước cam ép, người bán hạt khô, người vẽ henna đã có mặt. Khách đi ngang để vào souk.
- Buổi chiều: các nhóm biểu diễn bắt đầu tụ: người kể chuyện, nhạc công gnawa với trống và đàn ba dây, người làm xiếc nhỏ. Mỗi nhóm có một vòng người đứng quanh, gọi là halqa. Truyền thống kể chuyện bằng lời trong các vòng halqa này chính là lý do UNESCO ghi danh quảng trường.
- Chiều tối: các xe đẩy kéo vào, dựng thành hàng dãy bếp ăn ngoài trời với bàn ghế dài, khói nướng bốc lên. Trong khoảng một hai giờ, một bãi trống biến thành cả một khu ẩm thực có hàng chục quầy đánh số.
- Đêm khuya: bếp dọn, xe kéo đi, quảng trường được quét rửa để sáng hôm sau lại trống.
Việc một khoảng không gian công cộng đổi vai nhiều lần trong ngày là bài học hay về vận hành chợ: không cần công trình kiên cố, chỉ cần quy ước giờ giấc, vị trí và việc dọn dẹp đều đặn. Cách làm này có họ hàng gần với chợ đêm ở Đông Nam Á và Việt Nam.
Đi souk Marrakech cho dễ chịu
- Chấp nhận sẽ lạc một chút. Phố hẹp, nhiều ngã rẽ, định vị trên điện thoại đôi khi chập chờn giữa tường cao. Hãy nhớ hướng quảng trường Jemaa el-Fnaa và tháp Koutoubia — ngọn tháp thánh đường thế kỷ 12 nhìn thấy từ xa — làm mốc.
- Nhường lối cho xe đẩy và xe máy. Souk là phố thật: hàng hoá được chở bằng xe đẩy tay, xe kéo, xe máy chạy chậm. Nghe tiếng gọi phía sau thì đứng nép vào mép tường.
- Lịch sự với người dẫn đường tự nguyện. Sẽ có người ngỏ ý chỉ đường. Nếu không cần, một lời cảm ơn và từ chối nhẹ nhàng là đủ; nếu nhận, nên thoả thuận rõ từ đầu.
- Hỏi trước khi chụp người. Thợ thủ công, người biểu diễn ở quảng trường thường mong được hỏi trước, và có nơi chụp ảnh nghệ sĩ là kèm một khoản gửi tặng.
- Chọn giờ mát. Mùa hè Marrakech rất nóng; buổi sáng và cuối chiều là lúc đi souk dễ chịu nhất.
- Hỏi kỹ về chất liệu. Đồ da hỏi loại da, đồ đồng hỏi làm tay hay đúc, thảm hỏi vùng dệt. Người bán lâu năm thường giải thích rất kỹ.
Ở nhiều cửa hàng trong souk, giá được trao đổi qua lại, nhưng cũng có cửa hàng niêm yết. Một thái độ thong thả, vui vẻ và tôn trọng thời gian của người bán bao giờ cũng giúp việc mua bán dễ chịu cho cả hai phía.
Góc nhìn hôm nay: chợ, xưởng và phố ở cùng một chỗ
Souk Marrakech là ví dụ hiếm hoi về một khu chợ mà sản xuất, buôn bán và đời sống dân cư vẫn ở cùng nhau. Người thợ làm ở phía sau, bán ở phía trước, nhà ở trong ngõ bên cạnh. Điều này giải thích vì sao khu phố có sức sống bền như vậy, và cũng vì sao việc giữ gìn nó khó: mọi sửa chữa đều đụng tới chỗ làm ăn và chỗ ở của người thật.
Tháng 9/2023, trận động đất ở vùng núi Al Haouz phía nam Marrakech làm hư hại một số công trình trong medina; việc gia cố, sửa chữa sau đó cho thấy một khu chợ cổ cần được chăm sóc liên tục như thế nào.
Với người đọc Việt, souk Marrakech gợi nhớ những khu phố nghề cũ của Hà Nội — nơi tên phố từng là tên nghề — nhưng ở đó nghề vẫn còn ngay tại chỗ. Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc hồ sơ di sản của UNESCO về medina Marrakech và quảng trường Jemaa el-Fnaa, hoặc các sách về đô thị Hồi giáo Bắc Phi.
Câu hỏi thường gặp
Souk là gì?
Souk (hay suq) là từ tiếng Ả Rập chỉ chợ, thường là phố chợ trong khu thành cổ. Ở Marrakech, mỗi souk thường gắn với một nghề hoặc một nhóm hàng như gia vị, đồ da, đồ sắt. Nhiều souk hợp lại thành khu chợ lớn trong medina.
Quảng trường Jemaa el-Fnaa nổi tiếng vì sao?
Quảng trường là cửa ngõ vào khu souk và là sân diễn của người kể chuyện, nhạc công, nghệ sĩ dân gian từ nhiều thế kỷ. UNESCO tôn vinh không gian văn hoá của quảng trường năm 2001 và đưa vào Danh sách đại diện di sản phi vật thể năm 2008. Chiều tối, quảng trường còn biến thành khu ẩm thực ngoài trời rất lớn.
Medina Marrakech có phải di sản thế giới không?
Có. Medina Marrakech được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1985. Đây là khu thành cổ có tường bao, gồm thánh đường, cung điện, trường học cổ, các souk và khu dân cư.
Đi souk Marrakech làm sao để không lạc?
Hãy lấy quảng trường Jemaa el-Fnaa và tháp Koutoubia làm mốc, bám các phố chính như Semmarine trước khi rẽ vào nhánh nhỏ. Đi theo nhóm thì hẹn một điểm gặp rõ ràng. Lạc một chút là chuyện bình thường, các lối lớn thường dẫn về quảng trường.
Khu thuộc da Marrakech ở đâu?
Khu thuộc da nằm gần cổng Bab Debbagh ở phía đông bắc medina, xa trung tâm souk vì nghề cần nhiều nước và có mùi nặng. Khách thường xem từ sân thượng các cửa hàng xung quanh. Nên hỏi rõ trước khi lên xem.