Grand Bazaar (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ là Kapalıçarşı, nghĩa là "chợ có mái") là khu chợ có mái lâu đời bậc nhất còn hoạt động trên thế giới, nằm giữa bán đảo lịch sử của Istanbul. Lõi của chợ là một toà nhà kho đá được xây ngay sau khi người Ottoman chiếm Constantinople năm 1453, rồi từ đó các dãy hàng mọc dần quanh nó suốt mấy thế kỷ. Hôm nay đó là một mạng lưới khoảng sáu mươi con đường có mái, hàng nghìn cửa hàng và khoảng hai mươi cổng, vừa là chỗ buôn bán của người Istanbul vừa là điểm tham quan nổi tiếng nhất của thành phố.
Từ một nhà kho đá đến cả một khu phố có mái
Câu chuyện của Grand Bazaar bắt đầu bằng một công trình khá nhỏ. Khoảng năm 1455–1461, theo lệnh của sultan Mehmed II, một toà nhà đá vững chắc được dựng lên để cất giữ và mua bán hàng quý: vải tốt, đồ trang sức, vũ khí. Người Thổ gọi loại công trình này là bedesten. Toà nhà đầu tiên, về sau được gọi là Cevahir Bedesteni (bedesten châu báu) hay Bedesten bên trong, có tường dày, cửa sắt, mái vòm gạch — đúng kiểu một két sắt khổng lồ của thời trung đại. Tiền thuê các gian trong bedesten được dành cho quỹ hiến tặng của đền Hagia Sophia, vốn vừa được chuyển thành thánh đường Hồi giáo.
Không lâu sau, một bedesten thứ hai ra đời, gọi là Sandal Bedesteni, chuyên về hàng dệt. Giữa hai nhà kho đá này, các thợ thủ công và lái buôn dựng quầy, rồi lợp mái che nắng mưa. Mái tạm dần được thay bằng mái vòm, các lối nối nhau, và một khu chợ có mái liền khối thành hình. Thế kỷ 16 là lúc chợ mở rộng mạnh, song song với giai đoạn Istanbul trở thành một trong những thành phố lớn nhất thế giới.
Lịch sử của chợ cũng là lịch sử của những lần sửa chữa. Như mọi khu buôn bán đông đúc dựng sát nhau, Grand Bazaar từng trải qua nhiều trận cháy qua các thế kỷ. Trận động đất năm 1894 làm hư hại nặng nhiều phần mái và tường, và khu chợ được khôi phục sau đó. Những đợt tu bổ mái, hệ thống điện và phòng cháy vẫn còn kéo dài tới gần đây.
Bố cục: một lưới phố có trật tự hơn vẻ ngoài
Lần đầu bước vào, nhiều người thấy Grand Bazaar như mê cung. Thật ra bố cục của nó có logic khá rõ, chỉ là logic của nhiều thế kỷ chồng lên nhau.
- Hai bedesten là trái tim. Bedesten châu báu nằm gần giữa khu chợ, đến nay vẫn là nơi tập trung đồ cổ, đồ bạc, đồ trang sức cũ.
- Các trục chính chạy gần như thẳng. Đường lớn nhất, Kalpakçılar Caddesi, nối cổng Beyazıt ở phía tây với khu cổng Nuruosmaniye ở phía đông. Hai bên là các cửa hàng vàng bạc nối nhau, ánh đèn hắt lên tủ kính sáng suốt cả dãy.
- Các ngõ nhánh mang tên nghề. Ngày xưa mỗi nghề tập trung ở một dãy: thợ làm mũ, thợ làm dép, người bán thảm, thợ kim hoàn. Tên đường vẫn giữ dấu vết đó dù hàng bán ngày nay đã đổi nhiều.
- Các han nằm quanh rìa. Han là những toà nhà có sân trong, xưa là chỗ lái buôn đường xa nghỉ chân, cất hàng, buộc thú thồ. Nhiều han quanh Grand Bazaar nay là xưởng nhỏ: đánh bóng bạc, đúc vàng, sửa đồng hồ, may đo.
Vì thế, cách đi đỡ lạc là bám theo một trục chính, nhớ mình đang ở gần cổng nào, rồi mới rẽ vào ngõ nhánh. Đi lạc một chút cũng không sao: các lối gần như luôn dẫn về một đường lớn.
Nghề và phường hội: chợ như một thiết chế
Thời Ottoman, buôn bán ở Grand Bazaar không phải ai muốn bán gì thì bán. Mỗi nghề có phường hội riêng (gọi là esnaf hay lonca). Phường hội đặt quy tắc về chất lượng, giờ giấc, số người hành nghề, cách nhận học việc, thậm chí giải quyết tranh chấp giữa các thành viên. Người học nghề phải qua nhiều năm làm phụ việc mới được mở quầy riêng.
Cách tổ chức này giải thích vì sao các cửa hàng cùng loại lại đứng sát nhau thành từng dãy. Lý do không chỉ là thói quen: phường hội dễ kiểm soát chất lượng khi mọi người ở cạnh nhau, người mua cũng dễ so hàng. Hiện tượng này có ở khắp các khu chợ cổ — kinh tế học gọi tên nó qua mô hình Hotelling, nhưng ở Istanbul đó còn là kết quả của luật lệ nghề nghiệp.
Phường hội kiểu cũ đã tan theo thời gian, nhưng tinh thần "mỗi dãy một nghề" vẫn còn. Dãy vàng bạc vẫn là dãy vàng bạc. Khu thảm vẫn tập trung quanh vài con đường. Nhiều cửa hàng được truyền qua hai, ba đời trong một gia đình.
Hôm nay Grand Bazaar bán gì
| Nhóm hàng | Thường gặp ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vàng, bạc, trang sức | Trục Kalpakçılar và quanh đó | Nhóm hàng đông nhất, phục vụ cả người dân địa phương mua vàng cưới |
| Thảm và kilim | Các dãy gần trung tâm và một số han | Cửa hàng chuyên thường sẵn lòng giải thích nguồn gốc, kiểu dệt |
| Đèn khảm kính màu, đồ gốm | Rải rác, gần các lối khách du lịch | Mặt hàng chụp ảnh nhiều nhất |
| Đồ da, khăn, vải | Nhiều dãy phía ngoài, gần Sandal Bedesteni | Có cả hàng bán sỉ cho cửa hàng nơi khác |
| Đồ cổ, đồ bạc cũ | Bedesten châu báu | Nên hỏi kỹ giấy tờ nếu mua đồ cổ mang ra khỏi nước |
| Đồ đồng, đèn, khay | Các ngõ nhánh và han | Một số xưởng còn làm thủ công ngay phía sau |
Một điều nhiều khách không để ý: Grand Bazaar chưa bao giờ chỉ là chợ du lịch. Người Istanbul vẫn vào đây mua vàng, mua trang sức cưới, đặt thợ sửa đồ. Các han phía sau là nơi làm việc của hàng nghìn thợ, và nhiều cửa hàng nhỏ thật ra bán sỉ cho nơi khác.
Quanh Grand Bazaar: chợ không dừng ở cổng
Ra khỏi cổng chợ, khu buôn bán vẫn kéo dài. Con dốc từ Grand Bazaar đổ xuống bến Eminönü bên bờ vịnh Sừng Vàng là một vùng phố chợ ngoài trời: phố đồ gia dụng, phố vải, phố đồ chơi, phố đồ cưới, xen giữa các han cổ. Đây là nơi người dân Istanbul đi mua thật sự, đông và nhộn nhịp hơn hẳn bên trong chợ có mái.
Dưới chân dốc là Chợ Gia vị (Mısır Çarşısı), một khu chợ có mái khác dựng vào thế kỷ 17, hình chữ L, gắn với quần thể thánh đường Yeni Cami. Chợ này nhỏ hơn, chuyên gia vị, hạt khô, trà, kẹo truyền thống. Đi từ Grand Bazaar xuống Chợ Gia vị là cách hay để thấy cả một "hệ chợ" của khu phố cổ: chợ có mái ở trên, phố buôn ở giữa, bến tàu và chợ gia vị ở dưới.
Đi Grand Bazaar cho dễ chịu
- Chọn giờ. Buổi sáng sớm, ngay khi chợ mở, các lối còn thoáng, người bán đang bày hàng. Giữa trưa và đầu giờ chiều thường đông nhất.
- Kiểm lại ngày mở cửa. Chợ thường nghỉ Chủ nhật và các ngày lễ lớn của Thổ Nhĩ Kỳ. Giờ giấc có thể đổi, nên xem trang thông tin chính thức hoặc hỏi nơi lưu trú trước khi đi.
- Nhớ cổng. Hẹn nhau ở một cổng cụ thể, ví dụ cổng Beyazıt hay cổng Nuruosmaniye, dễ hơn hẹn "ở giữa chợ".
- Hỏi trước khi chụp. Tủ kính, mái vòm thì chụp thoải mái; chụp cận người bán hay xưởng thợ thì nên hỏi một câu.
- Hỏi rõ về hàng. Với vàng bạc, hỏi tuổi vàng và xin hoá đơn. Với thảm, hỏi là dệt tay hay dệt máy, làm ở vùng nào. Người bán chuyên thường thích được hỏi kỹ.
- Để ý nhịp người. Các lối chính có lúc rất đông; muốn dừng xem hàng lâu thì đứng sát mép cửa hàng, nhường lối giữa cho người đi.
Trao đổi giá cả là chuyện quen thuộc ở nhiều cửa hàng trong chợ, nhưng không phải nơi nào cũng vậy. Cửa hàng niêm yết rõ thường bán theo giá ghi. Thái độ lịch sự, thong thả, cảm ơn khi không mua là đủ để cuộc trò chuyện dễ chịu cho cả hai bên.
Góc nhìn hôm nay: một khu chợ sống sót nhờ thay đổi
Điều đáng học ở Grand Bazaar là cách một khu chợ hơn năm thế kỷ vẫn sống. Hàng bán đã đổi nhiều lần: từ vũ khí và lụa quý sang vàng cưới, thảm, đồ lưu niệm. Phường hội cũ đã tan. Nhưng cái khung — các trục phố, các bedesten, các han — vẫn đứng đó và vẫn được dùng. Khu chợ không đóng băng thành bảo tàng, cũng không bị phá đi xây mới.
Với người Việt quen chợ Bến Thành hay chợ Đồng Xuân, Grand Bazaar có nhiều chỗ quen: chợ có mái giữa phố cổ, ngành hàng theo dãy, phố buôn bao quanh, khách du lịch và người địa phương cùng đi một lối. Khác ở quy mô và tuổi đời, nhưng câu hỏi thì giống nhau: làm sao giữ một khu chợ vừa là nơi buôn bán thật, vừa là nơi khách muốn đến xem.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc các sách về lịch sử đô thị Istanbul thời Ottoman, xem tư liệu của các bảo tàng ở Istanbul về đời sống phường hội, hoặc dành nửa ngày đi bộ chậm từ Grand Bazaar xuống Eminönü để tự nhìn thấy cách một hệ thống chợ cổ vận hành.
Câu hỏi thường gặp
Grand Bazaar Istanbul được xây năm nào?
Lõi của chợ là Bedesten châu báu, xây khoảng năm 1455–1461 dưới thời sultan Mehmed II, ngay sau khi người Ottoman chiếm Constantinople năm 1453. Các dãy hàng có mái quanh đó mọc dần và mở rộng mạnh trong thế kỷ 16. Vì vậy chợ không có một "năm khánh thành" duy nhất mà hình thành qua nhiều giai đoạn.
Grand Bazaar có bao nhiêu cửa hàng?
Các nguồn thường nêu khoảng sáu mươi con đường có mái và hàng nghìn cửa hàng, con số hay gặp là khoảng bốn nghìn. Con số thay đổi theo thời gian vì cửa hàng được gộp, chia, đổi mục đích. Ngoài ra còn rất nhiều xưởng thợ trong các han quanh chợ.
Kapalıçarşı nghĩa là gì?
Kapalıçarşı là tên tiếng Thổ Nhĩ Kỳ của Grand Bazaar, nghĩa đen là "chợ có mái" hay "chợ được che kín". Tên tiếng Anh Grand Bazaar chỉ nhấn vào quy mô lớn của khu chợ.
Grand Bazaar có mở cửa Chủ nhật không?
Thông thường chợ nghỉ Chủ nhật và các ngày lễ lớn. Giờ mở cửa các ngày khác thường từ sáng tới chiều tối. Vì lịch có thể thay đổi, nên kiểm tra thông tin chính thức trước khi đi.
Grand Bazaar khác Chợ Gia vị Istanbul thế nào?
Grand Bazaar lớn hơn nhiều, có tuổi đời từ thế kỷ 15 và bán đủ loại hàng, nổi bật là vàng bạc, thảm, đồ thủ công. Chợ Gia vị nhỏ hơn, dựng vào thế kỷ 17 gần bến Eminönü, chuyên gia vị, hạt khô, trà và đồ ngọt. Hai chợ nối với nhau bằng một con dốc toàn phố buôn.