Lối đi trong chợ vừa phải là lối đủ cho một người đứng dừng trước sạp mà hai dòng người vẫn đi qua được, và đủ cho xe đẩy hàng, xe lăn lọt qua. Tính theo kích thước cơ thể và thói quen đi chợ, lối chính thường cần rộng khoảng hai mét trở lên, lối phụ không nên hẹp dưới chừng một mét rưỡi. Con số cụ thể cho từng công trình nằm trong tiêu chuẩn thiết kế chợ và quy chuẩn phòng cháy hiện hành, nhưng cách suy ra nó thì ai cũng hiểu được.
Bắt đầu từ cơ thể người
Mọi tính toán lối đi đều bắt đầu từ một con người đang bước. Một người trưởng thành có bề ngang vai khoảng bốn mươi lăm đến năm mươi phân. Khi bước, vai và tay lắc nhẹ, nên mỗi người cần một "làn" rộng hơn thân mình, thường được ước khoảng sáu mươi phân để đi thoải mái.
Ở chợ, con số ấy tăng nhanh:
- Xách một túi ở một bên tay: bề ngang tăng thêm vài chục phân.
- Xách túi cả hai tay hoặc mang giỏ lớn: một người có thể chiếm tới tám chín mươi phân.
- Bế con, dắt trẻ nhỏ đi bên cạnh: gần như chiếm gấp đôi một người.
- Mang ba lô to: thân người "dày" thêm, xoay người là va người phía sau.
- Che ô ngày mưa: tán ô có đường kính lớn hơn nhiều so với vai.
Các con số này là ước lượng thường dùng khi thiết kế không gian đi bộ, không phải quy định. Nhưng chúng cho thấy vì sao một lối đi trông khá rộng lúc chợ vắng lại chật kín vào giờ đông.
Ba việc cùng diễn ra trên một lối chợ
Lối đi trong chợ không giống hành lang văn phòng. Trên cùng một bề ngang có ba việc diễn ra song song:
- Người dừng mua đứng sát sạp, quay mặt vào hàng. Mỗi bên lối có thể có người dừng, chiếm chừng năm mươi phân chiều sâu.
- Người đi qua theo hai chiều ngược nhau.
- Hàng và xe: xe đẩy hàng, người khuân thùng, đôi khi xe lăn hoặc xe đẩy em bé.
Cộng lại, một lối chính có sạp hai bên cần chừa chỗ cho người dừng ở cả hai phía, cộng thêm chỗ cho hai người đi ngược chiều tránh nhau. Đó là lý do lối chính của nhiều chợ được làm rộng khoảng hai mét đến ba mét. Lối hẹp hơn vẫn đi được, nhưng cứ có người dừng mua là dòng người phía sau phải dừng theo.
Bảng ước lượng: bề rộng lối và điều xảy ra
| Bề rộng thông thuỷ (khoảng) | Điều thường xảy ra | Hợp với |
|---|---|---|
| Dưới 1 m | Chỉ một người đi; có người dừng là tắc; xe đẩy không qua được | Lối kỹ thuật, lối sau quầy |
| Khoảng 1,2–1,5 m | Hai người tránh nhau nếu không ai dừng; người dừng mua làm lối đứng lại | Lối phụ ít khách, dãy hàng khô |
| Khoảng 1,8–2,2 m | Một người dừng mua mà hai dòng vẫn đi chậm qua được; xe đẩy nhỏ đi được giờ vắng | Lối phụ chính, dãy đông vừa |
| Khoảng 2,5–3 m | Người dừng ở cả hai bên mà vẫn còn chỗ cho dòng người và xe đẩy | Lối chính, dãy tươi sống |
| Trên 3,5 m | Thoáng, có thể chừa thêm chỗ đứng nghỉ, ghế ngồi | Trục chính, sảnh, lối ra cổng |
Bảng trên là ước lượng từ kích thước người và thói quen đi chợ. Tiêu chuẩn thiết kế chợ của Việt Nam (TCVN 9211:2012 về chợ, cần kiểm bản hiện hành) và quy chuẩn an toàn cháy cho nhà và công trình (QCVN 06) mới là căn cứ khi thiết kế thật; người cần con số cho một dự án phải tra văn bản gốc.
Bề rộng trên giấy và bề rộng thật
Một lối đi được xây rộng hai mét rưỡi chưa chắc còn hai mét rưỡi vào giờ đông. Những thứ hay "ăn" vào bề rộng là:
- Hàng bày tràn: thúng rau, rổ trái cây, thùng xốp đặt nhích ra ngoài ranh sạp.
- Ghế ngồi của người bán và người mua ở các sạp hàng ăn.
- Mái che, bạt che, móc treo hàng ở độ cao ngang đầu, khiến người đi phải né sang bên.
- Nước đọng, sàn trơn ở dãy tươi sống: người ta tránh vũng nước, dồn sang phần khô.
- Cột, trụ, đầu dãy đặt giữa lối, tạo những điểm thắt.
Người đi chợ hay nói một lối "hẹp" mà ít khi nghĩ rằng lối ấy hẹp đi vì chính hàng hoá. Ban quản lý chợ thường đánh dấu ranh sạp bằng vạch sơn hoặc gờ nền chính vì lý do này: giữ cho bề rộng thật gần với bề rộng thiết kế.
Không chỉ bề rộng: hình dạng của lối cũng quan trọng
Hai lối đi cùng bề rộng có thể cho cảm giác khác hẳn nhau, tuỳ vào:
Độ dài và chỗ ngoặt
Lối dài, thẳng, có thể nhìn thấy cuối dãy giúp người ta định hướng và tự chia dòng. Lối có nhiều khúc ngoặt vuông góc khiến người đi chậm lại ở góc, xe đẩy khó xoay. Ở góc ngoặt, cắt vát góc sạp một chút cũng giúp lối thông hơn.
Lối thông và lối cụt
Lối cụt buộc người đi quay lại đúng đường cũ, cắt ngang dòng phía sau. Chợ có các lối nối vòng, nhiều điểm ra vào, cho phép dòng người chảy theo vòng, ít va chạm hơn.
Ánh sáng và độ cao
Lối tối, mái thấp làm người ta đi chậm và dè dặt; lối sáng, mái cao cho cảm giác rộng hơn bề rộng thật. Đây là một trong những lý do các chợ xây theo kiểu mái cao, có cửa lấy sáng thường dễ chịu dù diện tích không lớn.
Lối đi cũng là lối thoát nạn
Một điều ít người nghĩ tới khi đi chợ: lối đi giữa các dãy sạp chính là đường thoát ra ngoài khi có sự cố. Quy chuẩn phòng cháy tính bề rộng và quãng đường tới lối ra theo số người có thể có mặt. Khi hàng tràn ra lối, không chỉ việc đi lại chậm đi mà cả đường thoát của mọi người trong dãy cũng hẹp theo. Đó là lý do ban quản lý chợ thường kiểm tra chuyện bày hàng lấn lối, nhất là ở các dãy sâu, xa cổng.
Lối đi cho mọi người
Một lối đi tốt là lối mà người đi xe lăn, người chống nạng, người đẩy xe em bé cũng qua được. Xe lăn thông thường có bề ngang khoảng sáu bảy mươi phân, nhưng cần thêm chỗ để người ngồi xoay bánh và cần khoảng rộng hơn nhiều để quay đầu. Ngoài bề rộng, những thứ giúp lối chợ dễ đi cho mọi người là nền phẳng, không bậc giữa các khu, chỗ chuyển cao độ có dốc thoải, sàn chống trơn ở dãy tươi sống, và vài chỗ có thể đứng nghỉ mà không chắn lối.
Nhiều chợ cũ của Việt Nam được xây khi những yêu cầu này chưa được chú ý, nên có bậc tam cấp ở cổng, gờ chắn nước giữa các khu. Khi sửa chữa, cải tạo, một con dốc nhỏ thay cho bậc thềm có thể làm thay đổi trải nghiệm đi chợ của rất nhiều người.
Góc nhìn hôm nay
Lối đi trong chợ là chỗ gặp nhau của hai lợi ích: người bán muốn mỗi phân đất đều có hàng, người đi chợ muốn lối rộng thoáng. Khi lối quá hẹp, khách đi qua nhanh, ít dừng lại, rốt cuộc sạp cũng thiệt. Khi lối đủ rộng, khách dừng thoải mái, hỏi hàng lâu hơn, chợ đông mà không chật.
Lần sau đi chợ, có thể thử để ý: dãy nào mình hay đi nhanh qua, dãy nào mình dừng lâu, và bề rộng lối ở hai dãy ấy khác nhau thế nào. Ai làm công việc liên quan tới thiết kế, cải tạo chợ thì nên tra tiêu chuẩn thiết kế chợ và quy chuẩn phòng cháy hiện hành, đồng thời hỏi chính những người bán và người đi chợ hằng ngày về những chỗ hay tắc.
Câu hỏi thường gặp
Lối đi trong chợ rộng bao nhiêu là đủ?
Theo cách tính từ kích thước người và thói quen đi chợ, lối chính có sạp hai bên thường cần khoảng hai mét rưỡi đến ba mét để người dừng mua ở cả hai bên mà dòng người vẫn qua được. Lối phụ nên từ khoảng một mét rưỡi trở lên. Con số cho công trình cụ thể phải tra tiêu chuẩn thiết kế chợ và quy chuẩn phòng cháy hiện hành.
Vì sao lối chợ rộng mà vẫn chật?
Bề rộng thật thường nhỏ hơn bề rộng xây dựng vì hàng bày tràn, ghế ngồi, mái che thấp, vũng nước và cột trụ giữa lối. Thêm người dừng mua ở hai bên, phần còn lại cho người đi qua hẹp đi rất nhiều.
Một người đi bộ chiếm bao nhiêu bề ngang?
Bề ngang vai người lớn khoảng bốn mươi lăm đến năm mươi phân, và khi bước cần khoảng sáu mươi phân để đi thoải mái. Xách túi hai tay hay mang giỏ lớn, một người có thể chiếm tới tám chín mươi phân.
Xe lăn có đi được trong chợ không?
Xe lăn thông thường rộng khoảng sáu bảy mươi phân, nên đi được ở lối đủ rộng, nền phẳng và không có bậc. Nhiều chợ cũ có bậc tam cấp, gờ chắn nước nên khó đi; khi cải tạo, thay bậc bằng dốc thoải giúp ích cho rất nhiều người.
Vì sao chợ không cho bày hàng ra lối đi?
Lối đi giữa các dãy sạp cũng là đường thoát nạn khi có sự cố. Hàng lấn ra lối làm hẹp cả đường đi lẫn đường thoát của mọi người trong dãy, nên ban quản lý chợ thường đánh dấu ranh sạp và nhắc nhở việc này.
