Cổng chợ hay ùn vì đó là chỗ duy nhất mà mọi dòng di chuyển của khu chợ phải đi qua cùng lúc: người vào, người ra, xe máy tìm chỗ gửi, hàng hoá được đưa vào sạp và người bán hàng rong đứng đón khách. Lối đi thường hẹp lại đúng ở cổng, trong khi người đi chợ lại có thói quen dừng bước ngay sau khi bước qua cửa để nhìn quanh. Hai yếu tố ấy cộng lại biến vài mét quanh cổng thành điểm nghẽn của cả khu phố chợ.
Cổng chợ là nơi các dòng di chuyển gặp nhau
Trong chợ, mỗi người có một hướng đi riêng và tản ra theo các dãy hàng. Ngoài phố, xe cộ chạy theo làn. Cổng chợ là chỗ hai thế giới ấy chạm nhau. Ở một chợ phường bình thường vào buổi sáng, quanh cổng có thể cùng lúc có ít nhất năm dòng di chuyển:
- Người đi bộ vào chợ, phần lớn vừa gửi xe xong hoặc vừa xuống xe.
- Người đi bộ ra, tay xách túi, thường đi chậm hơn lúc vào.
- Xe máy chạy chậm tìm chỗ gửi, hoặc tấp sát cổng để đón người nhà.
- Hàng hoá: xe đẩy, xe ba bánh, người vác thùng đưa hàng bổ sung vào sạp.
- Người đứng yên: người chờ bạn, người bán hàng rong, người đứng nghe điện thoại.
Mỗi dòng nếu đi riêng thì không có gì đáng nói. Cái khó nằm ở chỗ chúng cắt ngang nhau. Người ra phải chờ người vào, xe máy phải chờ người đi bộ băng qua, xe đẩy hàng phải chờ cả hai. Chỉ cần một người dừng lại giữa lối, cả chuỗi phía sau phải dừng theo.
Cái phễu: lối rộng bị bóp lại ở cửa
Hình dung quen thuộc nhất của điểm nghẽn là cái phễu. Ngoài phố, vỉa hè và lòng đường cho phép người ta toả ra theo bề ngang. Tới cổng, tất cả phải dồn vào một khoảng hẹp hơn nhiều. Bên trong, lối đi giữa các dãy sạp lại hẹp thêm một bậc nữa. Dòng người vì thế bị nén hai lần liên tiếp.
Bề rộng thực tế của cổng còn nhỏ hơn bề rộng xây dựng. Những thứ hay làm hẹp cổng là:
- Sạp đầu dãy ở sát cổng bày hàng nhô ra lối, vì đó là vị trí đẹp nhất để khách nhìn thấy.
- Cánh cổng chỉ mở một nửa, hoặc có cột, bậc tam cấp, gờ chắn nước ngay lối vào.
- Xe máy dựng tạm sát hai bên cửa "chỉ một phút".
- Người bán hàng rong chọn đứng ngay cổng, vì ai vào chợ cũng phải đi ngang.
Không có ai trong số này cố ý gây ùn. Mỗi lựa chọn đều hợp lý với người làm ra nó: sạp đầu dãy muốn khách thấy hàng, người gửi xe muốn chạy vào thật nhanh, người bán rong muốn đứng chỗ có khách. Chính vì hợp lý với từng người nên cổng chợ khó tự thông.
Khoảnh khắc dừng lại sau cánh cổng
Người nghiên cứu hành vi mua sắm từ lâu đã để ý một điều: khi bước qua cửa một nơi mua bán, người ta gần như luôn chậm lại hoặc dừng hẳn vài bước để định hướng. Mắt cần thời gian quen với ánh sáng trong nhà, đầu cần vài giây để tìm xem khu cá ở đâu, khu rau ở đâu. Paco Underhill, tác giả cuốn Why We Buy về hành vi người mua, gọi khoảng sau cửa ra vào là vùng mà khách hầu như chưa nhìn thấy gì, và khuyên các cửa hàng đừng bày thứ quan trọng ngay đó.
Ở chợ Việt, khoảnh khắc dừng ấy diễn ra trong một không gian chật hơn nhiều so với siêu thị. Từ ngoài nắng bước vào mái chợ tối hơn, người đi chợ dừng lại nhìn quanh, đúng lúc người phía sau đang bước tới. Nếu ngay sát cửa lại có sạp hàng bắt mắt, người ta dừng thêm lần nữa. Vài người dừng như vậy trong cùng một phút là lối vào đứng lại.
Lối ra còn chậm hơn lối vào
Người ra khỏi chợ mang theo túi hàng, có khi hai tay đầy, đi chậm hơn và chiếm bề ngang nhiều hơn. Ngay ngoài cổng, họ lại dừng một lần nữa để tìm xe, gọi người đón, xếp túi lên xe. Nhiều cổng chợ có cùng một khoảng hẹp cho cả hai chiều, nên dòng ra chậm làm chậm luôn dòng vào.
Giờ cao điểm biến điểm nghẽn thành ùn ứ
Một cổng chợ có thể thoáng suốt cả buổi trưa và tắc nghẽn trong vòng nửa giờ buổi sáng. Lý do là lưu lượng: khi số người đi qua trong một phút còn thấp, những lần dừng lại được hấp thụ dễ dàng. Khi lưu lượng tăng gần tới sức chứa của lối đi, chỉ một lần dừng nhỏ cũng tạo ra hàng chờ, và hàng chờ ấy tan chậm hơn nhiều so với lúc nó hình thành.
Ở chợ dân sinh thành phố, khung khoảng sáu rưỡi đến tám rưỡi sáng là lúc lưu lượng cao nhất. Đây cũng thường là giờ hàng bổ sung được đưa vào, giờ học sinh đi học và giờ người đi làm chạy qua. Ba nhịp ấy chồng lên nhau ngay trước cổng chợ.
Những kiểu cổng chợ hay gặp
Không phải cổng nào cũng nghẽn như nhau. Cách cổng được đặt so với con phố quyết định phần lớn chuyện ùn hay thông.
| Kiểu cổng | Thường gặp ở | Điểm nghẽn hay xảy ra |
|---|---|---|
| Cổng mở thẳng ra phố lớn | Chợ toà nhà ở trung tâm | Xe máy tấp sát lề, người băng qua đường để vào chợ |
| Cổng mở ra hẻm hoặc ngõ | Chợ phường trong khu dân cư | Ngõ hẹp vừa là lối xe vừa là lối người, gần như không có chỗ đứng chờ |
| Chợ không cổng, sạp nối thẳng ra vỉa hè | Chợ dọc phố, chợ nhỏ | Không có điểm nghẽn rõ, nhưng dòng xe bị kéo chậm cả đoạn phố |
| Nhiều cổng nhỏ quanh toà chợ | Các chợ lớn có bốn mặt tiền | Cổng gần bãi giữ xe hoặc gần dãy tươi sống đông hơn hẳn các cổng còn lại |
| Cổng chung cho người và hàng | Chợ cũ, chợ tạm | Xe đẩy hàng, xe chở đá, xe chở rau cắt ngang dòng người |
Với những chợ nhiều cổng, một hiện tượng hay gặp là "cổng chính quá tải, cổng phụ bỏ trống". Người đi chợ quen một lối, bãi giữ xe nằm sát một cổng, nên các cổng khác dù rộng vẫn ít người dùng.
Cách các khu chợ làm cho cổng thông hơn
Không có một công thức chung, nhưng những khu chợ vận hành êm thường làm theo vài nguyên tắc giống nhau.
- Tách lối hàng khỏi lối người. Hàng bổ sung đi cổng phụ hoặc vào trước giờ khách đông. Đây là cách đơn giản và hiệu quả nhất.
- Chừa khoảng đệm trước cổng. Một khoảng trống vài mét giữa mép đường và cửa chợ cho người dừng lại, xếp túi, gọi người nhà mà không chặn ai.
- Đẩy chỗ gửi xe ra xa cửa một chút. Bãi xe ngay sát cổng tưởng tiện mà làm xe máy ra vào cắt ngang lối người. Lùi lại vài chục mét là dòng xe và dòng người tách được.
- Giữ trống vài mét đầu tiên sau cổng. Không đặt sạp lấn lối ở vị trí khách vừa bước vào, để khoảnh khắc dừng định hướng không chặn người phía sau.
- Làm cho các cổng phụ dễ thấy. Lối vào rõ ràng, sáng sủa, có chỗ gửi xe gần đó thì người đi chợ tự chia ra.
- Có người nhắc nhở nhẹ nhàng giờ đông. Bảo vệ hoặc nhân viên ban quản lý đứng ở cổng, nhắc xe không dựng lấn cửa, nhắc hàng không tràn ra lối.
Những việc này không đòi hỏi xây lại chợ. Phần lớn là chuyện sắp xếp và thói quen, và nó chỉ bền khi cả người bán, người gửi xe lẫn ban quản lý cùng thấy lợi.
Người đi chợ góp phần thế nào
Người mua không điều khiển được cách bố trí cổng, nhưng có thể làm cho nó bớt tắc:
- Bước qua cổng xong thì đi thêm vài bước vào bên trong rồi mới dừng nhìn quanh.
- Gọi điện, chờ người nhà, xếp lại túi ở chỗ rộng, không đứng ngay giữa cửa.
- Không dựng xe sát cổng dù chỉ mua một món; vài chục mét đi bộ đổi lại một lối vào thông cho mọi người.
- Nếu chợ có cổng phụ gần chỗ cần mua, dùng cổng phụ trong giờ đông.
- Đi chợ lệch giờ cao điểm khi có thể, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ hay người lớn tuổi.
Góc nhìn hôm nay
Cổng chợ ùn không phải lỗi của riêng ai. Nó là kết quả tự nhiên khi một nơi đông người, đông hàng nằm giữa một con phố đông xe. Nhìn cổng chợ như một điểm nghẽn có cấu trúc giúp ta hiểu vì sao có cổng lúc nào cũng thoáng, có cổng chỉ cần thêm một khoảng đệm hay một lối hàng riêng là đỡ hẳn.
Lần tới đi chợ, có thể thử đứng ở rìa cổng vài phút giờ đông và quan sát: dòng nào đang cắt dòng nào, ai đang dừng ở đâu, chỗ hẹp nhất nằm ở đâu. Ai muốn đọc thêm về cách người mua di chuyển trong không gian bán hàng có thể tìm cuốn Why We Buy của Paco Underhill. Ai quan tâm tới quy định bố trí chợ thì nên tra tiêu chuẩn thiết kế chợ hiện hành và hỏi ban quản lý chợ hoặc chính quyền phường, xã nơi mình sống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cổng chợ hay bị ùn tắc?
Cổng chợ là chỗ người vào, người ra, xe gửi, hàng hoá và người bán rong cùng phải đi qua một khoảng hẹp. Thêm vào đó, người đi chợ thường dừng lại ngay sau khi bước qua cổng để định hướng, chặn luôn người phía sau. Giờ cao điểm, chỉ vài lần dừng như vậy đã đủ tạo hàng chờ.
Cổng chợ ùn nhất vào giờ nào?
Ở phần lớn chợ dân sinh thành phố, cổng đông nhất khoảng sáu rưỡi đến tám rưỡi sáng, khi người đi làm, phụ huynh và người nội trợ cùng ra chợ. Đây cũng là lúc hàng bổ sung được đưa vào và giờ học sinh đi học, nên các dòng chồng lên nhau.
Làm sao để cổng chợ bớt ùn?
Cách hiệu quả nhất là tách lối đưa hàng khỏi lối người, chừa một khoảng đệm trước cổng và đưa chỗ gửi xe ra xa cửa một chút. Giữ trống vài mét sau cổng và làm cho các cổng phụ dễ thấy cũng giúp chia bớt dòng người.
Vì sao người ta hay dừng lại ngay ở cửa chợ?
Khi bước vào một nơi mua bán, mắt cần thời gian quen với ánh sáng và đầu cần vài giây để tìm khu hàng mình cần. Đây là phản xạ tự nhiên đã được những người nghiên cứu hành vi mua sắm mô tả từ lâu. Vì thế các nơi bán hàng thường tránh đặt thứ quan trọng ngay sát cửa.
Chợ có nhiều cổng sao vẫn tắc một cổng?
Người đi chợ quen dùng một lối, và cổng nào gần bãi giữ xe hoặc gần dãy tươi sống thì đông hơn hẳn. Khi cổng phụ khó thấy hoặc xa chỗ gửi xe, dòng người không tự chia ra, nên một cổng quá tải trong khi cổng khác bỏ trống.
