Hàng vào phố chợ đi theo một chuỗi nhiều chặng: xe tải chở từ chợ đầu mối, lò mổ, bến cá hay kho về tới mép khu chợ, rồi xe ba bánh, xe đẩy tay và người khuân vác đưa tiếp tới từng sạp. Phần lớn hàng tươi sống được đưa vào trong khung rạng sáng, trước khi khách đông; hàng khô và hàng bổ sung đi rải rác trong ngày. Ách tắc thường xảy ra ở đúng chặng cuối, khi xe chở hàng phải dừng giữa con phố đã đông người.
Chặng cuối: đoạn đường ngắn mà khó nhất
Người làm vận chuyển gọi đoạn từ kho tới tay người nhận là "chặng cuối". Với khu chợ, chặng cuối có khi chỉ dài vài trăm mét, từ đầu phố tới quầy hàng. Nhưng đây lại là đoạn tốn công nhất, vì:
- Xe lớn không vào được lối nhỏ, hàng phải đổi sang phương tiện nhỏ hơn.
- Mỗi sạp nhận một lượng hàng nhỏ, nên một chuyến xe phải dừng nhiều điểm.
- Hàng tươi sống cần nhanh: cá cần đá, thịt cần mát, rau cần tránh nắng.
- Phố chợ thường hẹp và đông, không có chỗ dừng xe dành riêng.
Ở một khu chợ đông, chặng cuối là cả một mạng lưới nhỏ: tài xế, người bốc xếp, người đẩy xe hàng, chủ sạp chờ nhận, người giữ cổng hàng. Họ phối hợp với nhau gần như không cần nói, vì làm cùng nhau mỗi sáng đã nhiều năm.
Các phương tiện chở hàng quanh chợ
| Phương tiện | Dùng cho chặng nào | Điểm mạnh | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Xe tải nhỏ, xe tải thùng | Từ đầu mối, kho về mép chợ | Chở nhiều, có thùng kín hoặc thùng lạnh | Cần chỗ dừng, chịu giới hạn giờ và tuyến của từng đô thị |
| Xe ba bánh chở hàng | Từ mép phố vào cổng hàng, giữa các chợ gần nhau | Linh hoạt, vào được phố hẹp | Chậm, chiếm bề ngang lớn, phải theo quy định lưu hành của địa phương |
| Xe máy chở hàng | Hàng nhẹ, giao gấp, bổ sung trong ngày | Nhanh, len được lối nhỏ | Chở được ít, dễ mất cân bằng khi chở cồng kềnh |
| Xe đẩy tay, xe kéo, xe nâng tay | Từ điểm dỡ hàng tới từng sạp | Đi được trong lối chợ | Cần lối đủ rộng, nền phẳng, không bậc |
| Người khuân, vác, gánh | Những đoạn xe không vào được | Đi được mọi lối | Nặng nhọc, giới hạn khối lượng |
Một kiện hàng có thể đổi phương tiện hai ba lần trước khi lên sạp. Mỗi lần đổi là một lần dừng, một lần chất dỡ, và một khoảng thời gian chiếm chỗ trên phố.
Khung giờ giao hàng: vì sao gần như mọi thứ diễn ra lúc rạng sáng
Nhịp hàng vào chợ chủ yếu do hai thứ quyết định: độ tươi của hàng và giờ khách đông.
Hàng tươi sống đi sớm nhất
Cá, tôm, thịt, rau lá cần lên sạp trước khi khách đầu tiên tới. Ở chợ dân sinh thành phố, hàng tươi sống thường về trong khoảng từ ba bốn giờ tới trước sáu giờ sáng. Đây cũng là lúc phố vắng xe nhất, xe tải dừng được ngay trước cổng hàng mà ít ảnh hưởng tới ai.
Hàng khô, hàng bổ sung đi rải rác
Gạo, đồ khô, gia vị, đồ gia dụng không gấp như hàng tươi. Chúng thường được giao vào giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, khi chợ vãn. Khi hàng tươi sống bán chạy hơn dự tính, sạp gọi thêm hàng bổ sung, thường được chở bằng xe máy hay xe ba bánh vào giữa giờ đông. Những chuyến bổ sung này là nguồn ách tắc hay gặp nhất, vì nó rơi đúng lúc phố đông người.
Giới hạn giờ và tuyến cho xe tải
Các đô thị lớn có quy định riêng về giờ và tuyến được phép cho xe tải trong khu trung tâm, thường hạn chế vào giờ cao điểm sáng, chiều. Quy định thay đổi theo từng thành phố và từng thời kỳ; người làm nghề giao hàng phải tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý giao thông tỉnh, thành, và hỏi ban quản lý chợ về khung giờ nhận hàng của chợ đó. Chính những giới hạn này đẩy phần lớn việc giao hàng vào ban đêm và rạng sáng.
Điểm dỡ hàng: chỗ nhỏ quyết định cả con phố
Khu chợ có điểm dỡ hàng riêng, hay còn gọi là cổng hàng, thường vận hành êm hơn hẳn chợ dùng chung một cổng cho người và hàng. Điểm dỡ hàng tốt thường có:
- Chỗ dừng cho xe tải nằm ngoài làn chạy, như một khoảng sân, một đoạn lùi vào, để xe đứng mà không chặn đường.
- Lối thẳng và phẳng từ điểm dỡ tới các dãy tươi sống, không bậc, không dốc gắt, để xe đẩy đi được.
- Khoảng tạm để hàng trong lúc chia cho từng sạp, tránh để thùng hàng chất ra lối người.
- Nước và chỗ thoát nước gần khu dỡ cá, dỡ thịt, vì đá tan và nước rửa chảy ra liên tục.
- Người điều phối giờ đông, biết xe nào chờ, xe nào vào trước.
Ở những chợ cũ không có cổng hàng, xe tải đành dừng ngay mép phố, hàng được chuyền tay qua vỉa hè vào trong. Khi việc này diễn ra lúc rạng sáng thì ổn. Khi kéo dài sang giờ khách đông, nó trở thành điểm nghẽn lớn nhất của khu chợ.
Khi xe hàng và dòng người gặp nhau
Trong lối chợ, người đẩy xe hàng có một thói quen chung: lên tiếng từ xa. Những tiếng "tránh ra", "hàng đây" nghe có vẻ gắt, nhưng thật ra là một cách báo hiệu. Một xe đẩy chất đầy đá và cá rất khó dừng gấp; người đẩy cần mọi người biết mình đang tới.
Những khu chợ vận hành tốt giảm va chạm bằng vài cách:
- Giới hạn giờ đưa xe đẩy lớn vào lối chính trong giờ đông.
- Dành một lối phụ sát vách cho hàng, lối chính cho người.
- Nhận hàng bổ sung ở cổng hàng rồi chuyền bằng tay, không đưa cả xe vào giữa đám đông.
- Khuyến khích sạp đặt hàng đủ từ đêm trước, giảm số chuyến bổ sung giữa buổi.
Với người đi chợ, khi nghe tiếng báo hàng, cách tốt nhất là nép sát vào một bên sạp và đứng yên một nhịp cho xe qua, thay vì cố bước nhanh lên phía trước.
Những người làm nghề chặng cuối
Phía sau mỗi sạp hàng đầy đủ lúc sáu giờ sáng là công việc của rất nhiều người: tài xế lái đêm, người bốc xếp, người đẩy xe hàng, người giao đá cho dãy cá. Phần lớn họ làm việc lúc thành phố còn ngủ và rời chợ khi khách bắt đầu đông. Công việc nặng nhọc, giờ giấc ngược với số đông, nhưng thiếu họ thì không khu chợ nào mở cửa đúng giờ.
Chợ đầu mối và nghề bốc vác ở đó là một thế giới riêng, rộng lớn hơn nhiều. Ở phố chợ dân sinh, người làm chặng cuối thường gắn với một khu chợ cố định, quen từng sạp, từng lối, biết sạp nào nhận hàng giờ nào và để ở đâu.
Góc nhìn hôm nay
Ở nhiều thành phố trên thế giới, giao hàng chặng cuối cho khu buôn bán đông đúc là một bài toán được nghiên cứu riêng, với những giải pháp như khu dỡ hàng theo giờ, giao hàng ban đêm, điểm trung chuyển nhỏ ở rìa khu trung tâm. Chợ Việt từ lâu đã tự vận hành theo tinh thần tương tự: hàng tươi đi đêm, hàng khô đi lúc vãn, xe lớn dừng ngoài, xe nhỏ đưa vào.
Nếu muốn thấy chặng cuối tận mắt, có thể ghé một chợ lớn lúc trời còn tối, đứng ở chỗ không vướng lối và nhìn hàng được chuyển từ xe tải sang xe đẩy, sang tay người bán. Đừng đứng ở cổng hàng hay chụp ảnh chắn đường xe. Người làm chặng cuối đang chạy đua với giờ mở chợ, và mỗi phút của họ đều có giá trị.
Câu hỏi thường gặp
Hàng hoá vào chợ lúc mấy giờ?
Hàng tươi sống như cá, thịt, rau thường về trong khoảng từ ba bốn giờ tới trước sáu giờ sáng, để kịp bày trước khi khách tới. Hàng khô và hàng bổ sung được giao rải rác, thường vào lúc chợ vãn giữa buổi sáng hoặc đầu giờ chiều.
Vì sao xe giao hàng hay làm ùn phố chợ?
Nhiều chợ cũ không có điểm dỡ hàng riêng, nên xe phải dừng ngay mép phố để chuyền hàng vào. Khi việc giao hàng, nhất là hàng bổ sung, rơi vào giờ khách đông, xe hàng và dòng người tranh nhau cùng một khoảng hẹp.
Xe tải có được vào phố chợ giữa ngày không?
Tuỳ quy định của từng đô thị. Các thành phố lớn thường giới hạn giờ và tuyến cho xe tải trong khu trung tâm, nhất là giờ cao điểm. Người giao hàng cần tra văn bản hiện hành của cơ quan quản lý giao thông tỉnh, thành và hỏi ban quản lý chợ.
Cổng hàng ở chợ là gì?
Cổng hàng là lối và điểm dỡ hàng dành riêng cho xe chở hàng, tách khỏi lối khách. Có cổng hàng, xe tải dừng ngoài làn chạy và hàng đi thẳng tới các dãy tươi sống mà không cắt ngang dòng người.
Gặp xe đẩy hàng trong lối chợ nên làm gì?
Nép sát vào một bên sạp và đứng yên một nhịp cho xe qua. Xe đẩy chất đầy hàng rất khó dừng gấp, nên người đẩy thường lên tiếng từ xa để báo, không phải để gắt với ai.
