Khi một phố chợ cấm xe máy theo giờ, con phố ấy tạm thời trở thành khu đi bộ: rào chắn được dựng ở các đầu phố, xe gửi ở bãi quanh rìa, hàng hoá phải vào trước giờ cấm và người mua đi bộ giữa lòng đường. Cách làm này thường gặp ở chợ đêm, chợ cuối tuần và khu phố cổ đông khách. Nó làm lối đi rộng ra hẳn, nhưng chỉ chạy êm khi khâu gửi xe, giao hàng và lối khẩn cấp được tính trước.
Một con phố, hai trạng thái
Điểm đặc biệt của phố chợ cấm xe theo giờ là con phố sống hai đời trong một ngày. Ban ngày, nó là đường giao thông bình thường, xe máy, ô tô, xe giao hàng chạy qua, nhà mặt phố buôn bán như mọi con phố khác. Tới giờ quy định, rào chắn được kéo ra, lòng đường trống xe, sạp tạm được dựng, và con phố trở thành một khu chợ cho người đi bộ.
Ở Việt Nam, kiểu chuyển đổi này quen thuộc với nhiều người qua chợ đêm cuối tuần ở khu phố cổ Hà Nội trên tuyến Hàng Đào – Đồng Xuân, khu phố cổ Hội An với những khung giờ hạn chế xe máy, và nhiều chợ đêm ở các thành phố du lịch. Giờ áp dụng, tuyến phố và loại xe bị hạn chế do chính quyền địa phương quyết định và có thể thay đổi theo từng thời kỳ; người đi nên xem thông báo hiện hành của nơi mình tới.
Điều gì thay đổi khi xe máy rời phố
| Khía cạnh | Khi còn xe | Khi thành khu đi bộ |
|---|---|---|
| Bề rộng cho người | Chỉ có vỉa hè, thường bị chiếm một phần | Cả lòng đường lẫn vỉa hè |
| Cách đi | Người đi bộ dè chừng xe, đi men mép | Đi chậm, dừng lại thoải mái, đi giữa phố |
| Âm thanh, khói | Tiếng máy, tiếng còi, khói xả | Tiếng nói chuyện, tiếng rao, nhạc đường phố nếu có |
| Hàng hoá | Bày trong nhà, trên vỉa hè | Có thêm sạp tạm giữa phố theo sơ đồ |
| Đến và đi | Đi xe tới tận nơi | Gửi xe ở rìa, đi bộ vào |
Với khu chợ, sự thay đổi rõ nhất là lối đi. Một con phố vài mét lòng đường bỗng trở thành lối chợ rộng gấp mấy lần lối đi trong toà chợ. Người mua có thể dừng trước sạp mà không chắn ai, trẻ em đi cùng bố mẹ không phải nép tránh xe.
Những việc phải tính trước khi đóng phố
Rào chắn và giờ chuyển đổi
Thời điểm khó nhất là lúc chuyển. Trước giờ cấm, xe vẫn đang chạy; sau giờ cấm, sạp phải dựng. Nếu rào chắn đặt muộn, sạp dựng sớm thì xe và sạp chen nhau giữa phố. Nhiều nơi bố trí một khoảng đệm: đóng phố trước, kiểm tra không còn xe, rồi mới cho dựng sạp. Lúc tan chợ thì ngược lại: dọn sạp, quét phố, rồi mới mở rào cho xe.
Giao hàng trước giờ cấm
Sạp tạm, hàng hoá, bàn ghế phải được đưa vào trước giờ đóng phố. Khung giờ này thường rất ngắn, nên xe chở hàng dồn về cùng lúc. Hàng bổ sung giữa buổi phải đi bằng xe đẩy từ điểm dừng ngoài rìa, không dùng xe máy trong khu đi bộ.
Bãi giữ xe ở vành đai
Khi xe máy không vào được, mọi người phải gửi ở đâu đó. Các điểm giữ xe quanh rìa khu đi bộ là mắt xích quyết định: nếu bãi đủ chỗ và đủ gần, khách chịu đi bộ vào; nếu không, xe dồn đỗ ngay sát rào chắn, chặn luôn lối vào khu đi bộ. Giờ tan là lúc các bãi này đông nhất, vì mọi người cùng ra lấy xe.
Người sống trong phố
Nhà mặt phố trong khu đi bộ vẫn có người ở, có người già, trẻ nhỏ cần ra vào. Quy định ở nhiều nơi có cách riêng cho cư dân và người làm việc trong khu, như cho dắt xe vào hoặc đi theo lối riêng. Đây là chi tiết dễ bị quên nhưng rất quan trọng với người sống trong phố.
Lối khẩn cấp vẫn phải mở
Khu đi bộ không có xe không có nghĩa là xe khẩn cấp không cần vào. Sơ đồ sạp tạm thường phải chừa một làn thông suốt dọc phố đủ cho xe cứu thương, xe chữa cháy, và rào chắn ở đầu phố phải mở được nhanh. Sạp không đặt chắn trụ nước chữa cháy, không đặt chắn cửa nhà.
Từ phía người bán
Với người buôn bán, phố cấm xe theo giờ là một thay đổi có cả cơ hội lẫn việc phải thích nghi. Khách đi bộ dừng lâu hơn, dễ ghé sạp hơn so với khách đi xe lướt qua. Nhưng hàng phải chuẩn bị sớm hơn, sạp tạm phải dựng và dọn mỗi buổi, khách mua đồ nặng phải xách bộ ra tới bãi xe.
Nhiều người bán trong khu đi bộ đã điều chỉnh mặt hàng cho hợp: món nhỏ, gọn, dễ mang; đồ ăn vặt, quà tặng, quần áo, đồ thủ công. Hàng tươi sống cồng kềnh vẫn hợp hơn với giờ chợ có xe hoặc các chợ có mái. Với sạp bán hàng nặng, có nơi giữ hàng hộ để khách quay xe lại lấy ở rìa khu đi bộ.
Đi chợ trong khu đi bộ
- Xem trước giờ và tuyến áp dụng, vì có thể khác nhau giữa các ngày trong tuần và theo mùa.
- Gửi xe ở bãi quanh rìa và nhớ mình gửi ở cổng nào; khu đi bộ có nhiều lối vào, quay ra dễ nhầm.
- Đi theo dòng: nhiều khu đông tự hình thành chiều đi bên phải, chiều về bên trái; đi ngược dòng ở chỗ hẹp làm chậm cả hai chiều.
- Dừng mua thì nép vào sạp, để lòng phố còn chỗ cho người đi qua và cho làn khẩn cấp.
- Mua đồ nặng sau cùng, ngay trước khi ra lấy xe.
- Tránh giờ tan nếu đi cùng trẻ nhỏ hay người lớn tuổi: lúc đó cả dòng người cùng đổ ra bãi xe, rào chắn chuẩn bị mở.
Góc nhìn hôm nay
Phố chợ cấm xe máy theo giờ cho thấy một con phố có thể được dùng theo nhiều cách trong một ngày. Ban ngày cho xe, buổi tối cho người; ngày thường cho giao thông, cuối tuần cho chợ. Cách làm này đã có ở nhiều thành phố châu Á, nơi chợ đêm trên phố là một nét quen thuộc. Thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào những thứ ít ai để ý: bãi xe ở rìa, khung giờ giao hàng, làn khẩn cấp, và cách chuyển đổi gọn gàng lúc đóng, lúc mở phố.
Lần tới ghé một khu chợ đi bộ, có thể thử tới sớm hơn giờ mở một chút và ở lại lúc tan để thấy con phố chuyển trạng thái. Ai muốn biết quy định cụ thể của một khu phố nên xem thông báo chính thức của chính quyền phường, xã hoặc ban quản lý khu phố cổ, chợ đêm nơi đó.
Câu hỏi thường gặp
Phố chợ cấm xe máy theo giờ là gì?
Là con phố ban ngày vẫn cho xe lưu thông, nhưng tới khung giờ quy định thì rào chắn, cấm xe máy và trở thành khu đi bộ để họp chợ. Kiểu này thường gặp ở chợ đêm, chợ cuối tuần và khu phố cổ đông khách.
Đi chợ đêm phố đi bộ thì gửi xe ở đâu?
Xe được gửi ở các điểm giữ xe quanh rìa khu đi bộ, rồi người đi chợ đi bộ vào. Nên nhớ mình gửi ở lối vào nào, vì khu đi bộ có nhiều lối và lúc quay ra dễ nhầm.
Người sống trong phố đi bộ có được đi xe vào nhà không?
Nhiều nơi có quy định riêng cho cư dân và người làm việc trong khu, như cho dắt xe vào hoặc đi theo lối riêng. Cách áp dụng khác nhau theo từng địa phương, nên cần hỏi chính quyền phường, xã hoặc ban quản lý khu phố.
Phố cấm xe thì xe cứu thương có vào được không?
Sơ đồ sạp tạm trong khu đi bộ thường phải chừa một làn thông suốt cho xe cứu thương, xe chữa cháy, và rào chắn đầu phố phải mở được nhanh. Người đi chợ góp phần bằng cách không đứng chắn làn này và nép vào sạp khi dừng mua.
Giờ cấm xe ở phố chợ có cố định không?
Không hẳn. Giờ áp dụng, tuyến phố và loại xe bị hạn chế do chính quyền địa phương quyết định và có thể đổi theo ngày trong tuần, theo mùa hoặc theo từng thời kỳ. Trước khi đi, nên xem thông báo hiện hành của nơi mình tới.
