Phố Lãn Ông trong phố cổ Hà Nội và đường Hải Thượng Lãn Ông trong khu Chợ Lớn (TP.HCM) là hai phố thuốc bắc nổi tiếng nhất Việt Nam, cả hai cùng mang tên danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác. Đi vào phố, mùi dược liệu khô nhận ra từ đầu dãy; hai bên là những cửa hàng với tủ gỗ nhiều ngăn kéo, bao tải thảo mộc, cân nhỏ và giấy gói thuốc thang. Hai phố giống nhau ở mặt hàng nhưng khác nhau ở gốc gác, cách bày và nhịp buôn bán.
Lãn Ông là ai mà hai phố thuốc cùng mang tên
Hải Thượng Lãn Ông là tên hiệu của Lê Hữu Trác (1720–1791), một trong những danh y lớn nhất lịch sử Việt Nam. Ông bỏ đường quan võ để theo nghề thuốc, sống phần lớn đời ở Hương Sơn (Hà Tĩnh), quê mẹ, và để lại bộ sách y học đồ sộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Ông cũng là tác giả Thượng kinh ký sự, tập ký kể chuyến lên kinh đô chữa bệnh cho chúa Trịnh, được xem là một tác phẩm văn xuôi đặc sắc thế kỷ 18.
Đặt tên ông cho hai phố thuốc là một cách ghi nhận nghề: ở cả Hà Nội lẫn TP.HCM, tên đường không chọn ngẫu nhiên mà gắn với cái nghề đang sống trên đó.
Phố Lãn Ông, Hà Nội: phố thuốc giữa lòng phố cổ
Phố Lãn Ông nằm trong khu phố cổ, không xa chợ Đồng Xuân và các phố Hàng Đường, Hàng Ngang quen thuộc. Từ lâu đây đã là nơi tập trung các hiệu thuốc bắc của Hà Nội, và đến nay vẫn còn nhiều cửa hàng giữ nghề, dù xen giữa đã có cửa hàng ăn uống, lưu niệm.
Một cửa hàng thuốc bắc trông thế nào
- Tủ thuốc nhiều ngăn: một bức tường gỗ chia hàng chục, có khi cả trăm ngăn kéo nhỏ, mỗi ngăn một vị. Người bán thuộc vị trí từng ngăn như thuộc bàn phím.
- Bao tải và thúng bày phía trước: những vị dùng nhiều, cồng kềnh, hoặc hàng khô dùng trong bếp như táo đỏ, kỷ tử, hoa hồi, quế.
- Cân nhỏ và giấy gói: thuốc thang được cân từng vị, đổ lên tờ giấy vuông, gấp lại thành gói.
- Dao cầu, cối tán, máy thái: dụng cụ sơ chế, ở nhiều cửa hàng nay đã thay phần lớn bằng máy.
Mặt tiền hẹp, nhà sâu theo kiểu nhà ống phố cổ. Phía sau và tầng trên thường là kho, nơi dược liệu được giữ khô, tránh nồm.
Nhịp một ngày
Buổi sáng là lúc hàng về và các cửa hàng chia hàng, phơi lại những vị cần hong. Khách đông nhất thường từ giữa buổi sáng: người cầm đơn thuốc tới bốc, người mua đồ khô cho bếp, khách buôn từ các tỉnh lấy hàng. Chiều muộn và tối phố vãn dần; cũng như nhiều phố cổ, một số cửa hàng thuốc đóng sớm hơn quán xá xung quanh.
Đường Hải Thượng Lãn Ông, Chợ Lớn: phố thuốc của người Hoa
Ở TP.HCM, đường Hải Thượng Lãn Ông và mấy con phố ngang quanh đó trong khu Chợ Lớn (quận 5 cũ) là trung tâm thuốc bắc và hàng khô của miền Nam. Khu này gắn với cộng đồng người Hoa, những người đã đưa nghề thuốc và mạng lưới buôn dược liệu theo khi định cư ở Chợ Lớn.
Khác Hà Nội ở chỗ nào
Phố thuốc Chợ Lớn mang dấu ấn buôn sỉ rõ hơn. Nhiều cửa hàng là kho chứa hàng chục loại hàng khô, xếp bao tới trần, xe ba gác và xe tải nhỏ ra vào giao nhận suốt buổi sáng. Trên biển hiệu có thể thấy chữ Hán bên cạnh chữ Việt; người bán có khi trao đổi với nhau bằng tiếng Quảng Đông hay tiếng Triều Châu. Cùng một vị thuốc có thể được gọi bằng tên Hán Việt, tên dân gian hoặc tên theo phương ngữ Hoa — người mua mới đi nên ghi rõ tên khoa học hoặc mang theo đơn.
Ngoài dược liệu, khu này bán nhiều đồ khô dùng trong bếp: nấm, hạt sen, táo đỏ, long nhãn, các loại hạt, gia vị. Nhiều gia đình ở miền Nam vẫn quen tới đây mua đồ nấu chè, hầm canh, nhất là dịp cuối năm.
| Điểm so sánh | Phố Lãn Ông (Hà Nội) | Đường Hải Thượng Lãn Ông (Chợ Lớn) |
|---|---|---|
| Gốc gác | Phố thuốc của kinh thành, trong khu phố cổ | Phố thuốc của cộng đồng người Hoa Chợ Lớn |
| Lối buôn chính | Bán lẻ và sỉ, nhiều cửa bốc thuốc theo đơn | Sỉ đậm hơn, nhiều kho hàng khô |
| Khách | Người dân, người đọc đơn thuốc, khách buôn phía Bắc | Khách sỉ phía Nam, tiểu thương, người mua đồ bếp |
| Ngôn ngữ trên biển hiệu | Chủ yếu chữ Việt | Chữ Việt cùng chữ Hán |
| Không khí | Phố cổ đông khách tham quan | Phố buôn bận rộn, xe hàng nhiều |
Nghề sơ chế và giữ dược liệu
Thứ người ta mua ở phố thuốc là kết quả của một chuỗi việc thủ công phía sau. Dược liệu về tới cửa hàng thường đã qua phơi sấy, nhưng người bán vẫn phải làm thêm nhiều khâu:
- Phân loại: tách hàng tốt, hàng vụn, loại bỏ tạp chất.
- Thái, chặt, tán: rễ, thân, vỏ được thái thành phiến hoặc chặt khúc cho dễ cân và sắc.
- Sao, tẩm: một số vị được sao trên chảo hoặc tẩm theo cách của y học cổ truyền; đây là việc chuyên môn, mỗi vị một cách.
- Hong lại: những ngày nắng, nhiều cửa hàng đưa hàng ra mẹt hong để giữ khô.
- Bảo quản: kín, khô, tránh mối mọt và nấm mốc. Mùa nồm ở Hà Nội, cuối đông sang xuân, là thời điểm khó nhất vì độ ẩm có thể làm dược liệu mốc chỉ sau vài ngày.
Chính khâu giữ hàng này làm phố thuốc có cấu trúc nhà riêng: kho phải khô, thoáng, có lối đưa hàng ra nắng. Đó cũng là lý do những nhà cũ trong phố thuốc được giữ làm cửa hàng lâu như vậy — chúng hợp với nghề.
Phố thuốc đổi thay ra sao
Như mọi phố chuyên doanh, phố thuốc đang đổi. Một số cửa hàng truyền đời vẫn giữ nghề, đóng gói lại sản phẩm gọn gàng hơn, ghi nhãn rõ ràng, bán thêm qua điện thoại và giao hàng đi tỉnh. Một số mặt tiền chuyển sang bán đồ khô, trà, quà biếu cho khách du lịch. Ở Hà Nội, sức hút du lịch của phố cổ làm một phần phố Lãn Ông có thêm quán ăn, quán cà phê.
Quy định về kinh doanh dược liệu cũng chặt hơn trước. Tính tới thời điểm viết, việc kinh doanh dược liệu thuộc phạm vi Luật Dược năm 2016 và các văn bản hướng dẫn; điều kiện cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ, người cần thông tin chính xác nên tra văn bản gốc hoặc hỏi cơ quan y tế địa phương.
Đi phố thuốc thế nào cho đúng
Phố thuốc là nơi mua bán dược liệu, không phải nơi tự chẩn bệnh. Mấy điều nên nhớ:
- Không tự chữa bệnh bằng thuốc bắc. Muốn dùng thuốc, hãy được thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ khám và kê đơn. Người bán ở phố thuốc bốc theo đơn, không thay được việc khám bệnh.
- Mang đơn rõ ràng, ghi tên vị và liều lượng. Nếu có tên khoa học càng tốt, tránh nhầm giữa các vị có tên dân gian giống nhau.
- Hỏi nguồn gốc: hàng trồng ở đâu, nhập từ đâu, có nhãn và giấy tờ không. Cửa hàng làm ăn đàng hoàng thường sẵn lòng trả lời.
- Nhìn và ngửi: dược liệu tốt khô ráo, không có đốm mốc, không mùi lạ, không ẩm tay.
- Đồ khô dùng trong bếp cũng nên chọn như vậy, và hỏi cách bảo quản sau khi mua.
Nếu chỉ đi tham quan, hãy nhớ đây là nơi người ta làm việc. Buổi sáng hàng về đông, lối hẹp, nên đứng gọn, hỏi trước khi chụp ảnh bên trong cửa hàng, và tránh lúc người bán đang cân thuốc cho khách.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu thêm ở đâu
Muốn hiểu sâu hơn về Lãn Ông, có thể đọc Thượng kinh ký sự — tập ký ngắn, dễ đọc, nhiều bản dịch đã in — và tìm đến khu di tích thờ Hải Thượng Lãn Ông ở Hương Sơn, Hà Tĩnh. Các bảo tàng và viện nghiên cứu y học cổ truyền ở Hà Nội và TP.HCM cũng có trưng bày dụng cụ bào chế, tủ thuốc xưa, giúp hình dung nghề thuốc trước khi có máy móc.
Còn để cảm được phố thuốc, cách tốt nhất vẫn là đi bộ một buổi sáng ngày thường: nghe tiếng dao thái, nhìn người bán mở từng ngăn kéo, và để mùi dược liệu kể phần còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Phố thuốc bắc ở Hà Nội tên là gì?
Phố thuốc bắc nổi tiếng nhất Hà Nội là phố Lãn Ông, trong khu phố cổ, gần chợ Đồng Xuân. Đến nay trên phố vẫn còn nhiều cửa hàng thuốc bắc và đồ khô, xen với cửa hàng phục vụ du khách.
Phố thuốc bắc ở TP.HCM nằm ở đâu?
Ở TP.HCM, khu thuốc bắc tập trung trên đường Hải Thượng Lãn Ông và các phố ngang quanh đó trong khu Chợ Lớn (quận 5 cũ). Khu này bán cả dược liệu lẫn nhiều loại đồ khô, buôn sỉ là chính.
Hải Thượng Lãn Ông là ai?
Hải Thượng Lãn Ông là tên hiệu của Lê Hữu Trác (1720–1791), danh y thế kỷ 18, tác giả bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh và tập ký Thượng kinh ký sự. Nhiều con đường ở Việt Nam được đặt theo tên ông.
Có nên tự mua thuốc bắc ở phố Lãn Ông về dùng?
Không nên tự chẩn bệnh và tự bốc thuốc. Hãy được thầy thuốc y học cổ truyền hoặc bác sĩ khám và kê đơn, rồi mang đơn tới cửa hàng; người bán bốc theo đơn chứ không thay việc khám bệnh.
Làm sao nhận biết dược liệu còn tốt?
Dược liệu tốt thường khô ráo, không có đốm mốc, không mùi lạ, không mối mọt. Nên hỏi nguồn gốc, xem nhãn và chọn nơi bán có giấy tờ rõ ràng.
