Phố sách Đinh Lễ và đường sách Nguyễn Văn Bình: hai kiểu phố sách

Phố Đinh Lễ ở Hà Nội và đường sách Nguyễn Văn Bình ở TP.HCM là hai địa chỉ sách quen thuộc nhất của hai thành phố, nhưng ra đời theo hai cách khác nhau. Đinh Lễ là phố sách tự hình thành, dày đặc hiệu sách nhỏ ngay sát Hồ Gươm. Đường sách Nguyễn Văn Bình là phố sách được quy hoạch, mở cửa đầu năm 2016 ngay cạnh Bưu điện Thành phố, với các gian hàng của nhà xuất bản và đơn vị phát hành. Đặt cạnh nhau, hai con phố cho thấy hai mô hình phố chuyên doanh: mọc lên từ người bán, và được thiết kế từ đầu.

Phố Đinh Lễ: hiệu sách san sát bên Hồ Gươm

Đinh Lễ là một con phố ngắn ở trung tâm Hà Nội, chỉ cách bờ Hồ Gươm và phố Tràng Tiền vài bước. Phố mang tên Đinh Lễ, một tướng của nghĩa quân Lam Sơn thế kỷ 15. Từ nhiều thập kỷ nay, dãy phố này là nơi tập trung hiệu sách, và đến nay vẫn được người Hà Nội gọi là "phố sách".

Không khí phố

Các hiệu sách ở Đinh Lễ phần lớn nhỏ, sâu, sách xếp tới trần. Nhiều cửa bày sách ra cả trước hiên, có kệ sách giảm giá, sách tồn kho, sách cũ xen với sách mới. Người bán thuộc vị trí sách đến mức chỉ cần nói tên là rút ra được, hoặc gọi sang cửa bên cạnh hỏi giúp — một nét rất "phố chuyên doanh": hết hàng ở cửa này thì cửa kia còn.

Khách của Đinh Lễ đa dạng: học sinh, sinh viên tìm sách tham khảo; người đi làm ghé buổi trưa; người mê sách cũ lục tìm bản in lâu năm; khách du lịch tiện đường từ Hồ Gươm. Gần đó, phố Tràng Tiền có các nhà sách lớn hơn, nên khu vực này gần như thành một "vùng sách" của trung tâm thủ đô.

Phố Sách Hà Nội trên phố 19 Tháng 12

Ngoài Đinh Lễ, Hà Nội còn có Phố Sách trên phố 19 Tháng 12, mở năm 2017. Đây là mô hình quy hoạch, gần giống đường sách ở TP.HCM: các gian hàng của nhà xuất bản, công ty sách, có không gian đọc và tổ chức sự kiện. Người Hà Nội vì thế có cả hai kiểu phố sách để lựa chọn.

Đường sách Nguyễn Văn Bình: phố sách được thiết kế

Đường Nguyễn Văn Bình là con đường ngắn nằm ngay cạnh Bưu điện Thành phố, gần Nhà thờ Đức Bà, giữa trung tâm TP.HCM. Từ đầu năm 2016, con đường được chuyển thành đường sách: xe cộ không chạy qua, hai bên là dãy gian hàng thống nhất về kiểu dáng, có ghế ngồi, bóng cây và chỗ cho các buổi giao lưu.

Cách đường sách vận hành

• Gian hàng của đơn vị làm sách: mỗi gian thường thuộc một nhà xuất bản hoặc một đơn vị phát hành, nên sách mới ra thường có mặt sớm.
• Không gian đọc: có ghế, có chỗ cà phê sách, người ta có thể ngồi lâu mà không bị giục.
• Sự kiện: ra mắt sách, giao lưu tác giả, hoạt động cho thiếu nhi thường diễn ra vào cuối tuần.
• Đi bộ hoàn toàn: không có xe chạy qua, phù hợp đưa trẻ nhỏ và người lớn tuổi.

Khác với phố sách tự phát, ở đường sách việc chọn đơn vị thuê gian, giờ mở cửa, hình thức trưng bày đều do đơn vị quản lý quy định. Mặt tốt là gọn gàng, đồng đều; mặt khác là ít cái "lộn xộn quý giá" kiểu một hiệu sách cũ chất sách tới trần.

Hai mô hình phố sách đặt cạnh nhau

Sách cũ: một nhánh riêng của phố sách

Sách cũ có chuỗi buôn bán riêng. Người bán thu mua sách từ các gia đình chuyển nhà, thư viện thanh lý, sinh viên ra trường; phân loại; lau, dán gáy, phơi lại những cuốn bị ẩm; rồi xếp lên kệ. Người mê sách cũ tìm bản in đầu, sách đã tuyệt bản, sách có chữ ký hay ghi chú bên lề — những thứ không có ở hiệu sách mới.

Ở TP.HCM, đường Trần Huy Liệu từ lâu được biết như một tuyến bán sách cũ; ở Hà Nội, sách cũ nằm rải rác trong các hiệu sách ở Đinh Lễ và quanh trung tâm. Các tuyến này đổi khá nhanh, nên trước khi đi xa nên hỏi người quen hoặc xem thông tin cập nhật.

Giữ sách trong phố nồm, phố nắng

Kẻ thù của hiệu sách là độ ẩm. Hà Nội có mùa nồm cuối đông, khi tường đổ mồ hôi và giấy hút ẩm, dễ mốc, dễ ố vàng. TP.HCM có mùa mưa dài và nắng gắt chiếu thẳng vào kệ ngoài hiên. Người bán sách phải xoay vòng sách bày ngoài trời, che bạt, đặt sách cách sàn, mở quạt, và có khi đưa sách lên tầng khô hơn. Một hiệu sách cũ mà sách vẫn thơm giấy, không mùi mốc, là dấu hiệu chủ hiệu chăm hàng kỹ.

Phố sách trong lịch văn hoá đọc

Ngày 21 tháng 4 hằng năm được chọn là Ngày Sách Việt Nam từ năm 2014, và từ năm 2021 đổi tên thành Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam. Quanh dịp này, các phố sách và đường sách thường có hội sách, giảm giá, giao lưu tác giả. Đầu năm học, mùa hè và dịp cuối năm cũng là những lúc phố sách đông hơn bình thường: phụ huynh mua sách cho con, người ta mua sách làm quà.

Nhịp trong ngày cũng đáng để ý. Phố sách vắng vào sáng sớm, đông dần từ trưa, và đông nhất chiều tối cuối tuần, khi gia đình đưa con đi chơi phố. Ai muốn hỏi người bán kỹ về một đầu sách nên đi giờ vắng, ngày thường.

Đi phố sách: vài điều nên biết

• Ghi rõ tên sách, tác giả, người dịch, nhà xuất bản. Nhiều tác phẩm có nhiều bản dịch; nói thiếu dễ mua nhầm bản.
• Xem kỹ chất lượng in: chữ rõ, giấy đều, gáy chắc, không thiếu trang. Sách chính thức có thông tin xuất bản đầy đủ ở trang cuối.
• Với sách cũ, lật hết các trang trước khi mua, xem có mốc, mối, rách hay ghi chép không — có người thích ghi chú cũ, có người không.
• Hỏi người bán: người bán ở phố sách thường biết đầu sách nào sắp tái bản, bản dịch nào được ưa, sách nào hợp lứa tuổi. Đó là thứ phố sách cho mà mua online không có.
• Đi cùng trẻ nhỏ: đường sách đi bộ hợp hơn phố có xe; dặn trẻ cầm sách nhẹ tay, đọc xong trả về đúng chỗ.

Góc nhìn hôm nay

Trong thời mua sách qua mạng, phố sách vẫn có lý do để tồn tại: người ta muốn cầm cuốn sách lên trước khi mua, muốn tình cờ gặp một cuốn mình không định tìm, muốn hỏi một người am hiểu. Phố sách tự phát giữ được "sự tình cờ" ấy nhờ những kệ sách chất chồng; đường sách quy hoạch giữ được nó nhờ không gian ngồi đọc và sự kiện.

Một buổi sáng có thể đi trọn: ghé Đinh Lễ và Tràng Tiền ở Hà Nội, hoặc dạo đường sách Nguyễn Văn Bình rồi sang Bưu điện Thành phố và Nhà thờ Đức Bà ở TP.HCM. Mang theo một danh sách sách muốn tìm, và để chừa chỗ trong túi cho một cuốn không có trong danh sách.