Phố Hàng Mã quanh năm: đồ trang trí đổi theo từng mùa lễ ở Hà Nội

Phố Hàng Mã ở phố cổ Hà Nội bán đồ trang trí quanh năm, và mặt hàng đổi theo từng mùa: cuối năm là Giáng sinh rồi Tết, mùa thu là Trung thu, xen giữa là đồ sinh nhật, đám cưới, khai trương, tốt nghiệp. Tên phố đến từ đồ mã bằng giấy, nhưng hôm nay phần lớn cửa hàng bán giấy màu, bóng bay, ruy băng, đèn, hoa giả và đủ thứ phụ kiện trang trí. Nếu muốn biết mùa lễ nào sắp tới ở Hà Nội, cứ nhìn mặt tiền Hàng Mã là đoán được.

Từ phố đồ giấy đến phố trang trí

Hàng Mã nằm trong khu phố cổ, chỉ cách chợ Đồng Xuân vài bước chân. Như nhiều phố "Hàng" khác, tên phố ghi lại mặt hàng xưa: các đồ làm bằng giấy, tre, hồ dán, tô màu sặc sỡ. Nghề này đòi hỏi tay khéo: chẻ nan tre, uốn khung, dán giấy, cắt hoa văn, phết màu. Những người thợ ấy cũng làm đèn lồng, đèn kéo quân, mặt nạ giấy, hoa giấy — những món về sau thành nền cho phố trang trí.

Qua thời gian, hàng thủ công bằng giấy dần nhường chỗ cho hàng sản xuất hàng loạt: giấy kim tuyến, bóng bay cao su, dây đèn nháy, hoa lụa, đồ nhựa. Phố không mất nghề mà mở rộng nghề. Từ "đồ giấy cho các dịp" chuyển thành "mọi thứ để trang trí cho các dịp". Đó là lý do Hàng Mã sống khoẻ đến hôm nay trong khi nhiều phố "Hàng" khác đã đổi hẳn mặt hàng.

Một năm của phố Hàng Mã

Đi Hàng Mã vào những tháng khác nhau sẽ thấy những con phố khác nhau. Lịch dưới đây là nhịp chung, mỗi năm có thể xê dịch theo âm lịch và theo thị hiếu.

Mùa Trung thu là lúc Hàng Mã nổi tiếng nhất, nhưng thực ra phố bận rộn cả năm. Với người bán, Trung thu và Tết là hai đỉnh; Giáng sinh và mùa cưới là hai đỉnh phụ; còn sinh nhật, sự kiện là "nền" giữ cửa hàng sống qua những tháng không có lễ.

Phố trang trí buôn bán thế nào

Hàng về trước mùa

Người ngoài nhìn thấy phố đổi màu trong vài ngày, nhưng người bán đã chuẩn bị từ trước đó khá lâu. Hàng mùa thường được đặt và nhập về trước dịp lễ một đến hai tháng. Lúc ấy là cao điểm của khách sỉ: các cửa hàng trang trí ở tỉnh, các nhóm tổ chức sự kiện, trường học, văn phòng tới lấy hàng. Đến khi phố đông khách lẻ thì phần lớn hàng sỉ đã đi.

Mặt tiền đổi liên tục

Một cửa hàng ở Hàng Mã có thể thay toàn bộ cách bày hai, ba lần mỗi năm. Hàng của mùa vừa qua được thu gọn lên tầng hoặc vào kho, hàng mùa mới đưa ra mặt tiền, treo lên cao, rủ xuống tận vỉa hè. Kiểu "trưng lên cao" này là đặc trưng: đồ trang trí nhẹ, nhiều màu, treo lên thì từ đầu phố đã thấy.

Hàng tồn và hàng quanh năm

Đồ theo mùa có rủi ro tồn kho lớn: qua mùa là khó bán. Vì thế nhiều cửa hàng giữ một phần kệ cho hàng quanh năm — bóng bay, giấy gói, ruy băng, nến — để dòng tiền không đứt. Một số cửa hàng chuyên hẳn một nhóm, ví dụ chỉ bán đồ cưới, chỉ bán bóng bay, hoặc chỉ bán đèn; số khác bán đủ thứ theo mùa.

Giấy, tre và màu sắc: phần thủ công còn lại

Giữa hàng sản xuất hàng loạt, Hàng Mã vẫn còn những món làm tay, nhất là vào mùa Trung thu và Tết: đèn ông sao khung tre dán giấy bóng kính, đèn lồng giấy, mặt nạ giấy bồi, hoa giấy. Những món này thường do các gia đình và các làng nghề quanh Hà Nội làm, rồi đưa lên phố bán.

Làm một chiếc đèn ông sao, người thợ phải chẻ nan tre đều, uốn thành năm cánh, buộc chặt các đỉnh, dán giấy màu, gắn tua và đuôi. Ai từng làm sẽ biết cái khó nằm ở nan tre: nan dày quá thì nặng, mỏng quá thì gãy, không đều thì sao bị méo. Mặt nạ giấy bồi cũng vậy — giấy được dán nhiều lớp lên khuôn, phơi khô, rồi mới vẽ màu.

Màu sắc ở Hàng Mã đọc được như một cuốn lịch. Đỏ và vàng là của Tết; đỏ, xanh lá và trắng là Giáng sinh; cam và đen là mùa hoá trang; trắng, hồng và vàng nhạt là đồ cưới. Chỉ cần đứng đầu phố nhìn tông màu chủ đạo là biết phố đang ở mùa nào.

Đi Hàng Mã: giờ nào, mua thế nào

• Muốn mua sỉ: đi sớm, trước mùa một vài tuần. Buổi sáng ngày thường người bán có thời gian tư vấn, báo số lượng và hẹn giao.
• Muốn mua lẻ: tránh những tối sát ngày lễ, đặc biệt là mấy ngày trước rằm tháng Tám, khi phố đông tới mức đi bộ cũng chậm.
• Mang theo kích thước: chiều dài tường, số bàn, màu chủ đạo của buổi tiệc. Nói rõ "trang trí cho không gian bao nhiêu mét" giúp người bán gợi ý đúng số lượng.
• Hỏi về an toàn: dây đèn dùng điện gì, có dùng ngoài trời được không; đồ trang trí cho trẻ nhỏ có chi tiết nhỏ dễ nuốt không. Với đèn giấy, đèn nến, nhớ rằng giấy và vải trang trí rất dễ bắt lửa.
• Gửi xe: phố cổ chật, nên gửi xe ở điểm giữ xe rồi đi bộ vào; mùa cao điểm có thể đi theo chiều xe được phép và hạn chế dừng giữa lòng đường.

Hàng Mã cũng là nơi nhiều người tới chỉ để ngắm và chụp ảnh. Khi đó nên đứng sát mép, không chắn lối vào cửa hàng, và hỏi trước khi chụp cận người bán hay hàng đang bày.

Góc nhìn hôm nay

Hàng Mã cho thấy một phố chuyên doanh có thể sống lâu nhờ biết đổi hàng mà không đổi nghề. Cái lõi vẫn là "bán đồ cho dịp vui", chỉ có hình thức thay đổi theo thời: từ đèn giấy tre sang dây đèn điện, từ hoa giấy sang hoa lụa, từ các dịp truyền thống sang cả những ngày lễ mới du nhập.

Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể ghé các bảo tàng và nhà trưng bày ở Hà Nội vào dịp Trung thu, Tết — thường có khu giới thiệu đồ chơi dân gian bằng giấy, tre, bột — rồi đi Hàng Mã ngay sau đó để so: món nào còn làm tay, món nào đã thành hàng công nghiệp. So sánh ấy nói về phố nhiều hơn bất kỳ con số nào.