Sạp truyền đời là chỗ bán trong chợ được một gia đình giữ qua hai, ba thế hệ: bà bán, mẹ bán, rồi con cháu tiếp tục bán ở đúng vị trí đó, thường cùng một mặt hàng. Ở các chợ lâu đời như Bến Thành, Đồng Xuân, Bình Tây, Đông Ba hay chợ Hàn, không hiếm những sạp có lịch sử gắn với một gia đình qua nhiều chục năm. Thứ được truyền lại không chỉ là một khoảnh mặt bằng, mà là mối hàng, khách quen, tay nghề và tên tuổi.
Một sạp chợ truyền lại những gì
Khi một người con tiếp quản sạp của cha mẹ, họ nhận về nhiều thứ cùng lúc, có thứ thấy được, có thứ không.
| Thứ được truyền lại | Ý nghĩa |
|---|---|
| Vị trí bán | Khách quen biết tìm ở đâu; vị trí tốt khó có lại nếu mất |
| Mối lấy hàng | Những nhà cung cấp quen, giao hàng đều, tin nhau về chất lượng |
| Khách quen | Có khi là cả gia đình mua hai ba đời, theo đúng sạp đó |
| Tay nghề | Cách chọn hàng, cách sơ chế, cách bày, cách nhớ khách |
| Tiếng tăm | Một cái tên được khách gọi, như "sạp bà Hai", "hàng cô Út" |
| Đồ nghề | Cân, tủ, kệ, dụng cụ đã quen tay, đôi khi dùng nhiều năm |
Trong số đó, mối hàng và khách quen thường quý hơn cả. Một người mới mở sạp có thể mua được đồ nghề, thuê được chỗ, nhưng cần nhiều năm mới có được mối hàng ổn định và lòng tin của khách.
Vì sao chợ lâu đời có nhiều sạp truyền đời
Ở những chợ được xây từ thời Pháp hoặc từ giữa thế kỷ trước, nhiều gia đình đã buôn bán từ những ngày chợ mới mở. Bến Thành khánh thành năm 1914, Bình Tây hoàn thành khoảng năm 1930, Đồng Xuân có lịch sử từ cuối thế kỷ 19 — chừng ấy thời gian đủ cho ba bốn thế hệ người bán.
Có mấy lý do khiến nghề bán chợ hay được giữ trong gia đình:
- Con lớn lên ở sạp: trẻ con theo mẹ ra chợ từ nhỏ, quen hàng, quen khách, quen việc mà không cần ai dạy riêng.
- Vốn khởi đầu nhỏ hơn: tiếp quản sạp có sẵn đỡ tốn hơn nhiều so với mở một cửa hàng từ đầu.
- Thu nhập đều: với sạp có khách ổn định, đây là kế sinh nhai chắc chắn cho cả nhà.
- Tình cảm: nhiều người tiếp nghề vì không muốn để mất chỗ mà cha mẹ đã giữ cả đời.
Chuyện giấy tờ: sạp có "của riêng" không
Đây là chỗ người ngoài hay hiểu nhầm. Ở phần lớn chợ dân sinh do Nhà nước đầu tư, người bán không sở hữu mặt bằng sạp như sở hữu nhà đất. Họ có quyền sử dụng điểm kinh doanh theo hợp đồng với ban quản lý hoặc doanh nghiệp quản lý chợ, có thời hạn và điều kiện kèm theo. Việc để lại sạp cho con, chuyển nhượng hay cho thuê lại phải theo quy định của từng chợ và từng địa phương.
Vì vậy, chuyện "truyền đời" một sạp chợ trên thực tế thường đi qua thủ tục: làm lại hợp đồng, đổi tên người đứng sạp, đóng các khoản phí theo quy định. Khi chợ được xây lại hoặc chuyển cho doanh nghiệp quản lý, điều kiện có thể thay đổi. Người bán và gia đình nên đọc kỹ hợp đồng, hỏi ban quản lý chợ, và khi cần thì hỏi thêm chính quyền phường, xã nơi chợ đặt.
Ở các chợ do tư nhân đầu tư hoặc trung tâm thương mại có khu chợ, quyền sử dụng ki-ốt có thể được mua bán, thuê dài hạn theo hợp đồng riêng. Mỗi mô hình một khác, không có câu trả lời chung cho mọi nơi.
Thế hệ sau làm khác thế hệ trước
Người con tiếp quản sạp hiếm khi làm y hệt cha mẹ. Những thay đổi hay gặp:
Cách bán
Nhận đặt hàng qua điện thoại và tin nhắn, giao hàng cho khách ở xa, nhận chuyển khoản, chụp ảnh hàng gửi khách chọn trước. Có sạp vẫn giữ nguyên cách bán cũ cho khách lớn tuổi nhưng thêm kênh mới cho khách trẻ.
Mặt hàng
Một sạp vải có thể chuyển sang bán thêm đồ may sẵn; một sạp hàng khô thêm đặc sản đóng gói cho khách du lịch; một sạp trái cây thêm phần gọt sẵn, đóng hộp. Mặt hàng chính thường giữ lại, vì đó là thứ khách quen tìm.
Cách quản lý
Sổ tay ghi nợ dần chuyển sang sổ ghi trên điện thoại. Hàng tồn được theo dõi kỹ hơn. Có người trẻ tính toán lại giờ mở sạp, giờ nhập hàng cho hợp với nhịp chợ đã đổi.
Những va chạm giữa hai thế hệ
Chuyển giao một sạp chợ không phải lúc nào cũng êm. Người mẹ quen nhập hàng theo kinh nghiệm, người con muốn ghi chép, tính toán. Người mẹ giữ khách bằng sự quen thân, người con muốn mở thêm khách mới qua điện thoại. Nhiều gia đình tìm được điểm chung bằng cách để hai thế hệ cùng đứng sạp một thời gian, mỗi người phụ trách một phần.
Khi không còn ai tiếp nghề
Không phải sạp nào cũng có người nối. Con cái học hành, đi làm nghề khác, chuyển đi nơi xa là chuyện rất thường. Khi người bán lớn tuổi nghỉ, sạp có thể được chuyển cho người khác theo quy định của chợ, hoặc ban quản lý bố trí lại cho tiểu thương mới.
Với khách quen, đó là một mất mát nhỏ nhưng có thật. Nhiều người kể đã thôi đi một chợ sau khi sạp quen của họ đóng, vì cảm thấy chợ không còn như trước. Với chợ, đó là một sự thay máu tự nhiên: người bán mới mang mặt hàng mới, cách bán mới.
Những điều người mua có thể nhận ra ở một sạp lâu đời
- Người bán nhớ khách cực kỳ lâu, có khi nhớ cả bố mẹ của khách.
- Đồ nghề cũ nhưng gọn, được chăm kỹ.
- Người bán biết rõ nguồn gốc từng loại hàng, nói được món này lấy từ vùng nào, mùa nào ngon.
- Sạp có nhịp riêng: giờ mở, giờ nghỉ, ngày nghỉ đều đặn, khách quen thuộc lòng.
- Thường có hai thế hệ cùng đứng sạp trong một giai đoạn chuyển giao.
Không cần tìm một sạp nổi tiếng mới thấy những điều này. Ở chợ dân sinh nào cũng có vài sạp như vậy, chỉ cần hỏi người bán lâu năm là họ chỉ cho.
Góc nhìn hôm nay: giữ ký ức của chợ
Sạp truyền đời là một phần ký ức sống của các khu chợ. Nhiều phóng sự trên báo chính thống, sách địa chí và các triển lãm ảnh về chợ đã ghi lại những gia đình buôn bán qua nhiều thế hệ ở Bến Thành, Đồng Xuân, Bình Tây. Khi chợ được trùng tu hay xây lại, câu hỏi giữ những sạp lâu đời ở đâu, ra sao cũng là câu hỏi giữ ký ức của chợ.
Với người đi chợ, cách đơn giản để tôn trọng điều đó là mua ở những sạp lâu năm, nghe họ kể về mặt hàng, và nếu có dịp, ghi lại câu chuyện của sạp quen trong gia đình mình. Đó cũng là một cách giữ chợ.
Câu hỏi thường gặp
Sạp chợ có được để lại cho con không?
Tuỳ quy định từng chợ. Ở phần lớn chợ dân sinh do Nhà nước đầu tư, người bán có quyền sử dụng điểm kinh doanh theo hợp đồng, việc chuyển cho con phải làm thủ tục với ban quản lý. Nên đọc kỹ hợp đồng và hỏi ban quản lý chợ.
Người bán chợ có sở hữu sạp không?
Thường là không sở hữu như nhà đất. Ở chợ do Nhà nước đầu tư, họ thuê hoặc được quyền sử dụng điểm kinh doanh có thời hạn. Ở chợ tư nhân hoặc trung tâm thương mại, quyền sử dụng ki-ốt theo hợp đồng riêng của chủ đầu tư.
Vì sao nhiều gia đình bán chợ qua nhiều thế hệ?
Con cái lớn lên ở sạp nên quen việc, tiếp quản sạp có sẵn đỡ tốn vốn, sạp có khách quen mang lại thu nhập đều, và nhiều người không muốn mất chỗ cha mẹ đã giữ cả đời.
Sạp truyền đời truyền lại những gì?
Ngoài vị trí bán và đồ nghề, quan trọng nhất là mối lấy hàng, khách quen, tay nghề chọn và sơ chế hàng, và tiếng tăm của sạp. Đây là những thứ cần nhiều năm mới gây dựng được.
Chợ Bến Thành xây năm nào?
Toà chợ Bến Thành hiện nay được khánh thành năm 1914, nên nhiều gia đình đã buôn bán ở đây qua nhiều thế hệ. Trước đó, chợ cùng tên đã có ở một vị trí khác gần bờ sông.
