Nhiều thành phố trên thế giới chủ động giữ chợ truyền thống giữa lòng phố vì chợ làm được những việc mà siêu thị khó thay: đưa thực phẩm tươi tới sát nhà dân, nhất là người già đi bộ; nuôi sống hàng trăm người bán nhỏ trong một khu đất; tạo một không gian công cộng nơi người khác tầng lớp gặp nhau; và giữ cho cả khu phố quanh nó sống động. Barcelona, Singapore, Tokyo là những ví dụ hay được nhắc. Cũng có bài học ngược: Paris từng dỡ khu chợ lớn Les Halles và về sau phải tìm cách lấp khoảng trống mà nó để lại.
Chợ làm được gì cho một thành phố
Khi nói về chợ, người ta thường nghĩ tới chuyện mua bán. Nhưng các nhà quy hoạch đô thị nhìn chợ như một hạ tầng của thành phố, giống như trường học hay công viên. Những vai trò chính:
| Vai trò | Chợ làm được gì |
|---|---|
| Thực phẩm tươi gần nhà | Người dân, nhất là người già và người không có xe, mua được rau, thịt, cá trong quãng đi bộ |
| Việc làm cho người bán nhỏ | Một khu đất nuôi hàng chục, hàng trăm hộ kinh doanh độc lập, vốn ban đầu thấp |
| Đầu ra cho nông dân, ngư dân vùng quanh | Hàng địa phương có chỗ bán, không chỉ phụ thuộc chuỗi phân phối lớn |
| Không gian công cộng | Nơi người khác tuổi, khác nghề gặp nhau hằng ngày; nơi tin tức khu phố lan đi |
| “Mỏ neo” cho khu phố | Chợ kéo người tới, các cửa hàng, quán xá quanh chợ sống theo |
| Bản sắc | Kiến trúc, món ăn, cách bán của chợ là một phần ký ức của thành phố |
Nhiều vai trò trong bảng trên không hiện ra trên sổ sách của một khu chợ. Vì thế chính quyền đô thị, chứ không riêng thị trường, thường là bên đứng ra giữ chợ.
Barcelona: một mạng lưới chợ của thành phố
Barcelona là ví dụ hay được dẫn nhất. Thành phố có khoảng bốn mươi chợ thực phẩm thuộc quyền quản lý của một cơ quan chợ thành phố, rải đều trong các khu dân cư, sao cho phần lớn người dân có một khu chợ ở gần. Chợ nổi tiếng nhất với khách du lịch là La Boqueria trên đại lộ La Rambla, nhưng phần lớn các chợ còn lại là chợ của dân khu phố.
Từ những thập niên cuối thế kỷ 20, thành phố lần lượt cải tạo nhiều chợ: giữ lại mái và khung cũ, làm mới hệ thống lạnh, thoát nước, có nơi thêm siêu thị nhỏ ở tầng hầm và bãi đỗ xe, để chợ cạnh tranh được với các chuỗi bán lẻ. Cách làm này coi chợ như một mạng lưới: không giữ một chợ đơn lẻ vì đẹp, mà giữ cả hệ thống vì nó phục vụ đời sống hằng ngày.
Singapore: đưa hàng rong vào mái chung
Singapore đi một con đường khác. Từ đầu thập niên 1970, nhà nước xây các hawker centre và chợ ướt (wet market) trong các khu nhà ở công cộng, đưa người bán hàng rong trên phố vào các khu có mái, có nước sạch và thoát nước. Hầu như khu dân cư nào cũng có một trung tâm như vậy ở gần.
Năm 2020, văn hoá hawker của Singapore được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Đó là sự công nhận cho một chính sách đô thị: thay vì xoá hàng rong, thành phố cho nó một chỗ đứng lâu dài trong quy hoạch.
Tokyo: chợ chuyển đi, phố chợ ở lại
Chợ cá Tsukiji ở Tokyo là chợ đầu mối hải sản lớn trong nhiều thập kỷ. Tháng 10 năm 2018, phần chợ đầu mối bên trong chuyển sang khu chợ mới ở Toyosu, nơi có điều kiện lạnh và vệ sinh hiện đại hơn. Nhưng khu chợ ngoài Tsukiji — những dãy cửa hàng bán lẻ, hàng ăn, dụng cụ bếp quanh chợ cũ — vẫn ở lại và tiếp tục đón khách.
Bài học ở đây là sự tách vai: chức năng đầu mối, cần không gian lớn và xe tải, có thể dời ra ngoài; còn chức năng bán lẻ, gắn với người dân và khách tham quan, thì được giữ lại giữa phố.
Bài học ngược: khoảng trống Les Halles ở Paris
Trong nhiều thế kỷ, Les Halles là khu chợ thực phẩm lớn ở trung tâm Paris, với các nhà chợ khung sắt, mái kính xây từ thế kỷ 19. Cuối thập niên 1960, chợ đầu mối được chuyển ra Rungis ở ngoại ô, và các nhà chợ cũ bị dỡ vào đầu thập niên 1970. Khu đất được thay bằng trung tâm thương mại ngầm và nhà ga.
Về sau, việc dỡ các nhà chợ cũ thường được nhắc như một mất mát lớn về kiến trúc và đời sống phố phường, và khu vực này đã trải qua nhiều lần cải tạo. Câu chuyện Les Halles hay được dùng để nói rằng chuyển chợ đầu mối có thể là cần thiết, nhưng xoá hẳn một trung tâm bán lẻ khỏi lòng phố là điều khó lấy lại.
Những cách giữ chợ đang được dùng
Tổng hợp từ các thành phố, có thể thấy vài cách làm lặp đi lặp lại:
- Coi chợ là hạ tầng công: đất chợ được giữ cho chức năng chợ, không dễ chuyển sang mục đích khác.
- Cải tạo thay vì phá bỏ: giữ khung, mái, mặt tiền; làm mới hệ thống lạnh, điện, nước, phòng cháy.
- Kết hợp chức năng: chợ tươi sống ở tầng trệt, thêm siêu thị nhỏ, bãi đỗ xe hoặc khu hàng ăn để kéo khách.
- Tách đầu mối khỏi bán lẻ: xe tải lớn và hàng sỉ ra ngoại ô; chợ bán lẻ ở lại khu dân cư.
- Giữ tỉ lệ hàng tươi: khi cho thuê lại chỗ bán, ưu tiên ngành hàng dân sinh để chợ không biến thành phố lưu niệm.
- Hỗ trợ người bán đổi mới: đào tạo bán hàng, thanh toán điện tử, giao hàng, để sạp chợ cạnh tranh được với chuỗi bán lẻ.
Góc nhìn hôm nay: những gì chợ Việt có thể soi vào
Chợ Việt có lợi thế mà nhiều thành phố phương Tây đã mất: chợ vẫn dày đặc, người dân vẫn đi chợ hằng ngày, nhiều chợ vẫn giữ kiến trúc cũ. Những câu chuyện ở Barcelona, Singapore, Tokyo, Paris không phải khuôn để chép, nhưng cho vài gợi ý để nhìn chợ quanh mình:
- Chợ gần nhà mình đang đóng vai trò gì ngoài mua bán — chỗ gặp nhau, chỗ ăn sáng, chỗ người già đi bộ tới?
- Khi chợ được cải tạo, phần nào của chợ cũ đáng giữ: mái, sân trong, mặt tiền, hay chính những người bán?
- Chợ đang nghiêng về phục vụ dân cư hay phục vụ khách tham quan, và có cách nào cân bằng?
Muốn đọc thêm, có thể tìm tài liệu của cơ quan chợ thành phố Barcelona, hồ sơ UNESCO về văn hoá hawker Singapore, các bài viết về lịch sử Les Halles và việc chuyển Tsukiji sang Toyosu. Và cách tốt nhất vẫn là đi: một buổi sáng ở chợ dân sinh của một thành phố lạ thường cho thấy nhiều điều về nơi đó hơn cả một ngày đi tham quan.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao các thành phố lớn vẫn giữ chợ truyền thống?
Vì chợ đưa thực phẩm tươi tới gần nhà dân, tạo việc làm cho nhiều người bán nhỏ, là không gian công cộng để người dân gặp nhau và giữ cho khu phố xung quanh sống động. Nhiều vai trò này siêu thị khó thay thế.
Barcelona giữ chợ truyền thống như thế nào?
Barcelona có khoảng bốn mươi chợ thực phẩm do một cơ quan chợ của thành phố quản lý, rải đều trong các khu dân cư. Thành phố cải tạo dần các chợ, giữ khung và mái cũ, làm mới hạ tầng và có nơi kết hợp thêm siêu thị nhỏ, bãi đỗ xe.
Chợ Tsukiji chuyển đi đâu?
Tháng 10 năm 2018, phần chợ đầu mối của Tsukiji chuyển sang khu chợ mới ở Toyosu, Tokyo. Khu chợ ngoài Tsukiji với các cửa hàng bán lẻ và hàng ăn vẫn ở lại và tiếp tục hoạt động.
Chuyện gì đã xảy ra với chợ Les Halles ở Paris?
Cuối thập niên 1960, chợ đầu mối Les Halles chuyển ra Rungis ở ngoại ô Paris, và các nhà chợ khung sắt mái kính bị dỡ vào đầu thập niên 1970. Việc dỡ bỏ này thường được nhắc như một bài học về giá trị của chợ giữa lòng phố.
Chợ “mỏ neo” của khu phố nghĩa là gì?
Đó là cách nói chợ kéo người tới mỗi ngày, nhờ vậy các cửa hàng, quán xá quanh chợ cũng có khách. Khi chợ đóng cửa hoặc dời đi, cả khu phố quanh đó thường vắng theo.