Những ngày giáp Tết là quãng đông nhất trong năm của chợ Việt, và đông theo một trình tự khá rõ: từ 23 tháng Chạp, ngày tiễn ông Công ông Táo, chợ bắt đầu vào nhịp Tết; khoảng 25 đến 27 là đồ khô, đồ gói bánh, đồ trang trí; 28 và 29 là thịt, gà, rau cho mâm cỗ; sáng 30 chợ đông tới gần trưa rồi tan nhanh trước giờ cúng tất niên. Năm nào tháng Chạp thiếu thì ngày cuối năm là 29, nhịp chợ dồn sớm thêm một ngày.
Vì sao chợ Tết đông theo đúng trình tự
Chợ giáp Tết đông không phải vì mọi người cùng đi một lúc, mà vì mỗi việc của ngày Tết có một thời điểm riêng. Đồ khô để được lâu thì mua trước. Đồ gói bánh phải mua trước ngày gói. Thịt, gà, rau phải tươi cho mâm cúng nên mua sát ngày. Hoa cần nở đúng giao thừa nên được chọn theo độ nụ. Cả khu phố cùng làm theo một lịch, nên chợ cũng đông theo lịch ấy.
Tết Nguyên đán tính theo âm lịch, nên mỗi năm rơi vào một khoảng khác nhau của dương lịch, trong khoảng từ cuối tháng 1 tới khoảng ngày 20 tháng 2. Lịch nghỉ Tết của người đi làm, của học sinh cũng khiến nhịp chợ mỗi năm xê dịch đôi chút.
Ngày 23 tháng Chạp: chợ bước vào nhịp Tết
Theo tín ngưỡng dân gian, ngày 23 tháng Chạp là ngày ông Công ông Táo về trời. Nhiều gia đình làm mâm cúng vào ngày này hoặc trước đó một chút. Ở miền Bắc, sáng 23 khu bán cá trong chợ và các điểm quanh chợ đông người mua cá chép sống để cúng, sau đó mang thả ra sông hồ. Nhiều chợ có những thau cá chép xếp dài ngay từ sáng sớm.
Từ hôm ấy, chợ thay áo. Những sạp bánh kẹo, mứt, hạt dưa mở rộng mặt hàng. Sạp đồ trang trí treo câu đối, đèn lồng, phong bao. Các sạp quần áo đông khách mua đồ mới cho trẻ con. Ban quản lý nhiều chợ bắt đầu điều chỉnh giờ mở cửa, bố trí thêm chỗ cho hàng Tết theo kế hoạch riêng của từng chợ.
Lịch chợ giáp Tết theo từng ngày
Mỗi nhà, mỗi vùng có thói quen khác nhau, nhưng nhịp chung ở chợ đô thị thường như sau:
| Ngày (âm lịch) | Hàng bán chạy | Không khí chợ |
|---|---|---|
| Khoảng 20 – 23 | Bánh kẹo, mứt, đồ khô, quần áo, đồ trang trí; sáng 23 cá chép (miền Bắc) | Bắt đầu đông, khách tranh thủ trước khi bận |
| Khoảng 24 – 27 | Lá dong, lá chuối, gạo nếp, đậu xanh cho bánh chưng, bánh tét; măng khô, miến, nấm; củ kiệu, dưa hành | Đông dần, khu hàng khô và hàng gói bánh kín người |
| Khoảng 27 – 29 | Thịt, gà, giò chả, rau, trái cây bày mâm ngũ quả, hoa | Đông nhất, cả khu tươi sống và quanh chợ |
| Sáng 30 (hoặc 29 nếu tháng thiếu) | Gà cúng, rau thơm, hoa, những món còn thiếu | Đông tới gần trưa, rồi tan nhanh |
| Chiều 30 | Những món cuối cùng | Người bán dọn sạp, về nhà cúng tất niên |
Khác nhau giữa các vùng
Ở miền Bắc, chợ những ngày 25 đến 27 dày đặc lá dong, lạt giang, gạo nếp, đậu xanh cho bánh chưng, cùng hành củ để muối dưa hành. Ở miền Nam, lá chuối cho bánh tét, củ kiệu để làm củ kiệu ngâm, khổ qua cho món canh ngày Tết chiếm chỗ lớn. Miền Trung có nét riêng với bánh tét, các loại mứt và dưa món. Mâm ngũ quả cũng khác nhau theo vùng, nên sạp trái cây mỗi miền bày một kiểu.
Người bán chuẩn bị cho mùa Tết thế nào
Với nhiều tiểu thương, mấy tuần cuối năm là quãng bán quan trọng nhất. Hàng Tết thường được đặt từ trước đó cả tháng, nhất là hàng khô, bánh kẹo, đồ trang trí. Hàng tươi thì vẫn lấy theo ngày, nhưng lượng tăng mạnh vào những ngày cuối. Nhiều sạp nhận đặt trước: khách đặt gà, đặt thịt, đặt giò từ mấy hôm trước, đến ngày ra lấy.
Ngày cuối năm, sạp nào cũng cần thêm người. Con cái, họ hàng nghỉ học, nghỉ làm ra phụ bán. Nhiều người bán ở lại chợ từ khuya hôm trước đến tận trưa 30, chỉ kịp chạy về nhà dọn dẹp, cúng tất niên. Sau đó nhiều chợ nghỉ vài ngày đầu năm; số ngày nghỉ và ngày mở lại do ban quản lý từng chợ thông báo, thường dán ở cổng chợ trước Tết.
Phố quanh chợ những ngày giáp Tết
Không chỉ trong chợ, những con phố quanh chợ cũng đổi hẳn. Hàng hoa, cây cảnh, quất, đào, mai bày dọc các đoạn phố quen. Người bán câu đối, đồ trang trí, phong bao dựng thêm sạp tạm. Lượng xe máy đến chợ tăng mạnh; bãi giữ xe quanh chợ kín chỗ sớm, nhiều nơi bố trí thêm điểm giữ xe tạm.
Với những chợ trong khu phố cổ, phố cũ, đây là những ngày đi lại khó nhất trong năm. Nhiều địa phương có phương án riêng cho dịp Tết như phân luồng, bố trí khu bán hàng hoa, tăng người trực; nội dung cụ thể mỗi năm mỗi khác, theo thông báo của chính quyền phường và ban quản lý chợ.
An toàn những ngày đông nhất
Chợ giáp Tết chứa nhiều hàng hơn ngày thường, dùng nhiều điện hơn cho đèn trang trí, lại đông người. Đó là lý do ban quản lý nhiều chợ tăng ca trực, kiểm tra điện và lối thoát kỹ hơn vào dịp này. Với người bán, điều đơn giản nhất là không để hàng lấn ra lối đi và không câu thêm dây điện tạm khi chưa được phép.
Đi chợ Tết sao cho đỡ vất vả
- Chia việc theo lịch: đồ khô, bánh kẹo, đồ trang trí mua trước ngày 23; đồ gói bánh mua trước ngày gói một hai hôm; thịt, rau, gà mua khoảng 28–29.
- Đặt trước với sạp quen: gà, thịt, giò cho mâm cúng nên đặt từ mấy ngày trước, hẹn giờ lấy cụ thể.
- Đi sớm vào những ngày cuối: sáng 28, 29, 30 càng muộn càng đông; đi từ tờ mờ sáng sẽ đỡ chen và đủ hàng.
- Đừng dồn mọi thứ vào sáng 30: nhiều sạp bán hết từ sớm hoặc dọn về để kịp cúng tất niên.
- Nhớ lịch nghỉ đầu năm: hỏi sạp quen ngày nào chợ mở lại để chuẩn bị đồ ăn cho mấy ngày đầu năm.
- Gửi xe xa một chút, đi bộ vào: quanh cổng chợ dịp này rất chật; đi bộ một đoạn thường nhanh hơn chờ chỗ gửi sát cổng.
Chợ chiều 30: khoảnh khắc chợ tan
Chiều 30 Tết là một trong những cảnh đặc biệt nhất của chợ Việt. Sau một buổi sáng đông nghẹt, chợ vãn rất nhanh. Người bán dọn nốt hàng, rửa sạp, tính sổ cả năm. Những người mua đến muộn tìm nốt bó hoa, nắm rau thơm. Cửa cuốn kéo xuống từng dãy, bảo vệ đi kiểm tra lần cuối. Đến chập tối, khu chợ vốn ồn ào cả tháng trở nên yên lặng, khác hẳn mọi ngày trong năm. Văn chương Việt từng tả nhiều về chợ Tết, như bài thơ "Chợ Tết" của Đoàn Văn Cừ; cảnh chợ chiều 30 ở đô thị hôm nay mang một vẻ khác, nhưng vẫn là lúc người ta cảm nhận rõ nhất một năm vừa khép lại.
Câu hỏi thường gặp
Chợ Tết đông nhất vào ngày nào?
Ở phần lớn chợ đô thị, đông nhất là khoảng ngày 27 đến sáng 30 tháng Chạp, khi người ta mua thịt, gà, rau, trái cây và hoa cho mâm cỗ. Sáng 23 tháng Chạp cũng đông ở khu bán cá chép tại miền Bắc.
Chiều 30 Tết chợ còn bán không?
Chợ thường đông tới gần trưa 30 rồi tan nhanh, vì người bán cũng về nhà cúng tất niên. Một số sạp còn bán nốt đến đầu giờ chiều, nhưng không nên để những món quan trọng tới lúc này.
Năm không có ngày 30 Tết thì sao?
Tháng Chạp âm lịch có năm đủ 30 ngày, có năm thiếu chỉ có 29 ngày. Năm thiếu, ngày 29 là ngày cuối năm, nhịp chợ cuối cùng dồn sớm thêm một ngày.
Chợ nghỉ Tết mấy ngày?
Mỗi chợ có lịch riêng do ban quản lý thông báo, nhiều chợ nghỉ vài ngày đầu năm rồi mở lại dần. Lịch nghỉ thường được dán ở cổng chợ trước Tết; hỏi sạp quen cũng là cách nhanh nhất.
Vì sao ngày 23 tháng Chạp người ta mua cá chép?
Theo tín ngưỡng dân gian, ngày 23 tháng Chạp là ngày tiễn ông Công ông Táo về trời, cá chép được coi là phương tiện đưa ông Táo đi. Ở miền Bắc, nhiều gia đình mua cá chép sống để cúng rồi thả ra sông hồ.
