La Boqueria (tên đầy đủ là Mercat de Sant Josep de la Boqueria) là chợ thực phẩm có mái nổi tiếng nhất Barcelona, nằm ngay bên đại lộ đi bộ La Rambla. Chợ có gốc từ những quầy bán thịt ngoài cổng thành thời trung đại, được dựng thành chợ có tổ chức vào thế kỷ 19 và lợp mái kim loại năm 1914. La Boqueria là một trong khoảng bốn mươi chợ thành phố của Barcelona, đại diện cho mô hình chợ có mái do chính quyền đô thị quản lý rất phổ biến ở châu Âu.
Từ quầy ngoài cổng thành đến chợ có mái
Thời trung đại, Barcelona còn tường thành. Bên ngoài một cổng thành ở khu vực nay là La Rambla, nông dân và người bán thịt bày hàng cho dân trong thành ra mua. Tư liệu về những quầy hàng ở đây được nhắc từ thế kỷ 13. Một lý do hay được nhắc: bày ngoài cổng thì tránh được thuế hàng vào thành, nông dân từ vùng quê cũng đến dễ hơn.
Khi tường thành phía này bị dỡ và La Rambla thành một đại lộ, khu chợ ngoài trời vẫn tồn tại nhưng chật chội. Vào thập niên 1830, sau khi tu viện Sant Josep bên cạnh bị cháy và giải toả, khu đất được dùng để xây một chợ có tổ chức. Tên chính thức của chợ — Sant Josep — lấy từ tu viện cũ, còn tên dân gian Boqueria thì có từ trước. Toà chợ được khánh thành vào khoảng giữa thế kỷ 19, mốc thường được nhắc là năm 1840. Mái kim loại lớn như ngày nay được lắp năm 1914, và cổng vào bằng sắt với kính màu nhìn ra La Rambla trở thành hình ảnh quen thuộc của chợ.
Bên trong La Boqueria: bố cục của một chợ tươi sống
Đi qua cổng chính, khách thấy một mặt bằng gần vuông dưới mái cao, chia thành các dãy quầy. Cách sắp xếp có logic rõ:
| Khu vực | Mặt hàng | Vì sao đặt ở đó |
|---|---|---|
| Các dãy gần cổng La Rambla | Trái cây, nước ép, đồ ăn sẵn, kẹo | Hàng bắt mắt, phục vụ khách đi ngang |
| Vòng giữa, trung tâm chợ | Hải sản, cá | Gần đường thoát nước, khu lạnh, tách khỏi hàng khô |
| Các dãy bên | Thịt, thịt nguội, pho mát, trứng | Quầy chuyên, có tủ lạnh riêng |
| Khu sâu bên trong | Rau củ, nấm, gia vị, đồ khô | Khách quen, người làm bếp tìm đến |
| Rải rác | Quầy bar nhỏ phục vụ bữa ăn ngồi tại quầy | Phục vụ cả người bán lẫn khách |
Điều đáng chú ý là hải sản được đặt ở trung tâm. Đây là lựa chọn của nhiều chợ ven Địa Trung Hải: cá là mặt hàng quan trọng nhất, cần nhiều nước, đá lạnh và hệ thống thoát nước tốt, nên được đặt nơi hạ tầng tập trung nhất. Các chợ Việt thường làm ngược lại — tách khu tươi sống ra rìa hoặc sang khu riêng để giữ vệ sinh cho khu hàng khô. Hai cách đều có lý, tuỳ thiết kế mái, thông gió và thoát nước của từng chợ.
Nhịp chợ trong ngày
- Sáng sớm: hàng về từ chợ đầu mối của thành phố. Đầu bếp nhà hàng và người dân quanh khu đi chợ. Đây là lúc La Boqueria giống một chợ dân sinh nhất.
- Giữa buổi sáng tới trưa: khách du lịch đông lên rõ rệt, nhất là ở các dãy gần cổng. Các quầy bar nhỏ bắt đầu phục vụ bữa trưa.
- Chiều: nhiều quầy hàng tươi đóng sớm hoặc đã vãn hàng. Khu gần cổng vẫn đông.
- Chủ nhật: chợ thường đóng cửa, như phần lớn chợ thành phố ở Tây Ban Nha.
Giờ mở cửa cụ thể có thể thay đổi, nên xem trang chính thức của chợ trước khi đi.
Khi chợ tươi sống trở thành điểm tham quan
La Boqueria là một ví dụ điển hình của câu hỏi khó mà nhiều chợ nổi tiếng gặp phải: khi khách tham quan đến quá đông, người đi chợ thật sẽ ra sao? Khách du lịch thường đi theo đoàn, dừng chụp ảnh, ít mua hàng tươi. Lối chợ tắc lại, người dân và đầu bếp khó mua hàng, một số quầy chuyển dần sang bán đồ ăn ngay cho khách.
Để giữ cân bằng, chính quyền thành phố từng áp dụng biện pháp hạn chế đoàn khách đông vào chợ trong các khung giờ cao điểm mua sắm cuối tuần. Ý tưởng ở đây không phải là đóng cửa với khách du lịch, mà là ưu tiên lối đi cho người đi chợ thật vào đúng giờ họ cần.
Đây là một dạng quản lý dòng người bằng giờ giấc, giống cách nhiều phố chợ ở Việt Nam quy định giờ cấm xe hay giờ chuyển hàng. Nó cho thấy một khu chợ sống không chỉ cần mái che và quầy hàng, mà còn cần được bảo vệ khỏi chính sự nổi tiếng của mình.
Barcelona và mạng lưới chợ thành phố
La Boqueria nổi tiếng nhất nhưng không phải chợ duy nhất. Barcelona có khoảng bốn mươi chợ thành phố trải khắp các khu dân cư, do một cơ quan chuyên trách của thành phố quản lý. Mục tiêu là mỗi khu dân cư đều có một chợ thực phẩm tươi trong khoảng cách đi bộ.
Nhiều chợ trong mạng lưới đã được tu sửa lớn trong mấy thập niên gần đây:
- Chợ Santa Caterina: được làm mới với mái gợn sóng phủ gạch men nhiều màu, hoàn thành năm 2005, trở thành công trình kiến trúc đáng chú ý của thành phố.
- Chợ Sant Antoni: toà chợ khung sắt cuối thế kỷ 19, được cải tạo nhiều năm và mở cửa lại năm 2018, kết hợp chợ thực phẩm, hàng hoá và chợ sách cũ ngày Chủ nhật.
Cách Barcelona làm gợi ý một điều: chợ không chỉ là di sản để giữ, mà là hạ tầng dân sinh như trường học hay trạm y tế, cần được đầu tư và cải tạo định kỳ.
Chợ có mái ở châu Âu: một kiểu công trình chung
Thế kỷ 19 là thời hoàng kim của chợ có mái ở châu Âu. Sắt, gang và kính cho phép làm mái rộng, nhẹ, lấy sáng tốt. Thành phố nào cũng muốn đưa chợ ra khỏi đường phố bẩn và chật vào những toà chợ thoáng, dễ quản lý vệ sinh. Vài ví dụ:
| Chợ | Thành phố | Điểm đáng nhớ |
|---|---|---|
| Les Halles | Paris | Các nhà chợ khung sắt thế kỷ 19, chợ đầu mối chuyển ra ngoại ô năm 1969, các nhà chợ bị dỡ đầu thập niên 1970 |
| Marché des Enfants Rouges | Paris | Có từ thế kỷ 17, thường được nhắc là chợ có mái lâu đời nhất còn lại ở Paris |
| Mercado de San Miguel | Madrid | Toà chợ khung sắt đầu thế kỷ 20, nay chủ yếu là quầy ăn uống |
| Mercado Central | Valencia | Toà chợ lớn mái vòm, hoàn thành cuối thập niên 1920 |
| Markthal | Rotterdam | Chợ có mái kiểu mới năm 2014, căn hộ ở phía trên vòm chợ |
Với người Việt, mô hình này rất quen: chợ Bến Thành, chợ Đồng Xuân, chợ Đông Ba cũng là con cháu của làn sóng chợ khung sắt thời Pháp. Câu chuyện Les Halles — chợ đầu mối dời ra ngoại ô, toà chợ cũ bị dỡ — cũng là câu hỏi mà nhiều thành phố từng phải trả lời.
Góc nhìn hôm nay: đi La Boqueria như người đi chợ
- Đến sớm, trước giữa buổi sáng, để thấy chợ dân sinh thật.
- Đi sâu vào trong, đừng chỉ dừng ở các dãy gần cổng.
- Hỏi trước khi chụp người bán và quầy hàng, không đứng chắn lối khi người khác đang mua.
- Mua thứ dùng được: trái cây ăn trong ngày, gia vị khô, đồ khô mang về.
- Ghé thêm một chợ khu dân cư như Santa Caterina hay Sant Antoni để so sánh.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem trang chính thức của chợ và của hệ thống chợ thành phố Barcelona, hoặc đọc về kiến trúc chợ khung sắt thế kỷ 19 ở châu Âu.
Câu hỏi thường gặp
Chợ La Boqueria ở đâu?
La Boqueria nằm bên đại lộ đi bộ La Rambla ở trung tâm Barcelona, Tây Ban Nha, cổng chính mở thẳng ra đại lộ. Tên chính thức là Mercat de Sant Josep de la Boqueria. Đây là chợ thành phố nổi tiếng nhất Barcelona.
La Boqueria có từ bao giờ?
Khu vực này có quầy bán thịt và nông sản từ thời trung đại, tư liệu nhắc từ thế kỷ 13. Chợ có tổ chức được dựng vào giữa thế kỷ 19, mốc thường nhắc là năm 1840, và mái kim loại được lắp năm 1914.
La Boqueria có mở cửa Chủ nhật không?
Thông thường chợ đóng cửa Chủ nhật và các ngày lễ. Các ngày khác chợ mở từ sáng sớm, nhiều quầy hàng tươi đóng sớm vào buổi chiều. Nên kiểm tra trang chính thức vì giờ giấc có thể thay đổi.
Vì sao La Boqueria hạn chế đoàn khách du lịch?
Vì đoàn khách đông dừng chụp ảnh làm tắc lối, khiến người dân và đầu bếp khó mua hàng vào giờ cao điểm. Thành phố từng hạn chế đoàn đông vào các khung giờ mua sắm cuối tuần để ưu tiên người đi chợ thật. Mục tiêu là giữ chợ là chợ, không chỉ là điểm tham quan.
Barcelona có bao nhiêu chợ thành phố?
Barcelona có khoảng bốn mươi chợ thành phố trải khắp các khu dân cư, do một cơ quan của thành phố quản lý. Ngoài La Boqueria còn có Santa Caterina, Sant Antoni và nhiều chợ khu phố khác.