Nước thải, rác và mùi ở khu tươi sống: chợ giữ vệ sinh thế nào

Khu tươi sống giữ được sạch nhờ một chuỗi việc nối nhau: nước bẩn phải chảy ngay về rãnh có song chắn, qua hố ga và bể tách mỡ trước khi ra cống; rác hữu cơ phải được gom liên tục và rời chợ trong ngày; sàn phải được dội rửa sau mỗi buổi. Mùi tanh, ruồi, chuột hầu hết xuất hiện ở chỗ chuỗi việc đó bị đứt — một rãnh tắc, một thùng rác để qua đêm, một góc sàn đọng nước. Giữ vệ sinh ở chợ vì vậy là chuyện vận hành hằng ngày hơn là chuyện thiết bị.

Nước thải khu tươi sống chứa gì

Nước chảy ra từ một dãy sạp cá, thịt không giống nước thải sinh hoạt thông thường. Nó mang:

• Máu, nhớt, vảy, mảnh ruột, mẩu xương nhỏ.
• Mỡ động vật, đông lại khi gặp nước lạnh.
• Muối và nước đá tan từ thùng giữ lạnh.
• Đất cát từ rau củ, lá rau dập nát.

Những chất hữu cơ này phân huỷ rất nhanh trong khí hậu nóng ẩm. Khi phân huỷ trong điều kiện thiếu không khí — đáy rãnh, hố ga đầy cặn — chúng sinh ra các khí có mùi khó chịu như hydro sunfua (mùi trứng thối) và amoniac. Mùi “tanh hôi” đặc trưng của một khu chợ thiếu chăm sóc phần lớn đến từ đây, chứ không phải từ hàng tươi đang bày bán.

Đường đi của một xô nước dội sàn

Ở một khu tươi sống được thiết kế đúng, nước dội từ sạp đi qua một chuỗi như sau:

1. Sàn dốc: nền khu tươi sống nghiêng nhẹ về phía rãnh, ốp vật liệu chống trơn, không có hốc đọng nước.
2. Rãnh có nắp song chắn: rãnh chạy dọc dãy sạp, nắp là lưới hoặc song sắt giữ lại vảy, ruột, lá rau lớn.
3. Hố ga lắng: nước chảy chậm lại, cặn nặng lắng xuống đáy để nạo vét định kỳ.
4. Bể tách mỡ: mỡ nổi lên trên, được giữ lại và vớt ra, không trôi vào cống chung làm tắc đường ống.
5. Xử lý hoặc đấu nối: chợ lớn mới xây có thể có hệ thống xử lý nước thải riêng trước khi xả; nhiều chợ cũ đấu thẳng vào cống thành phố sau bể lắng.

Mắt xích hay hỏng nhất là song chắn và hố ga. Khi song chắn bị gỡ ra cho “chảy nhanh”, rác trôi thẳng xuống hố ga, hố ga đầy cặn, nước dềnh ngược lên rãnh. Khi bể tách mỡ không được vớt, mỡ đóng thành mảng cứng trong ống. Một khu chợ sạch có lịch nạo vét rãnh, hố ga đều đặn, không đợi tới khi tắc mới làm.

Rác chợ: nhiều, nặng và hỏng nhanh

Rác ở khu tươi sống phần nhiều là rác hữu cơ: lá rau úa, gốc rau, vỏ củ quả, đầu cá, vảy, lông gia cầm, xương vụn. Thêm vào đó là túi ni lông, thùng xốp, dây buộc, giấy gói.

Gom tại sạp

Mỗi sạp nên có thùng rác có nắp. Rác hữu cơ ướt bỏ vào túi dày, buộc kín. Thùng xốp còn dùng được thì xếp gọn để người thu mua phế liệu lấy, không vứt ra lối đi.

Gom về điểm tập kết

Tổ vệ sinh của chợ đi gom theo giờ, thường là sau cao điểm sáng và lúc đóng chợ. Rác được đưa về điểm tập kết đặt ở rìa chợ, có mái che, có nền dễ rửa, cách xa khu hàng ăn.

Rời chợ trong ngày

Điều quan trọng nhất với rác hữu cơ là không để qua đêm. Xe thu gom của đơn vị vệ sinh môi trường thường tới vào khung giờ cố định. Rác bị lỡ chuyến là nguồn mùi và nguồn ruồi chuột cho cả sáng hôm sau.

Một số nơi đã thử tách riêng rác hữu cơ của chợ để ủ phân hoặc làm thức ăn chăn nuôi theo quy định. Muốn làm được, chợ phải phân loại ngay từ sạp, và đó là thói quen cần nhiều thời gian để hình thành.

Mùi, ruồi và chuột: nguyên nhân và cách xử lý

Cách giảm mùi đơn giản mà hiệu quả là dội nhiều nước sạch ngay sau buổi bán, khi chất bẩn chưa kịp khô và phân huỷ. Một số chợ dùng thêm chế phẩm vi sinh khử mùi cho rãnh và hố ga theo hướng dẫn của đơn vị vệ sinh. Thông gió cũng quan trọng không kém: không khí lưu thông tốt kéo mùi ra ngoài thay vì để nó tích lại dưới mái.

Ai làm phần việc nào

Vệ sinh ở chợ là việc chung nhưng chia rất rõ:

• Tiểu thương: giữ sạch sạp và khoảng sàn trước sạp, gom rác của mình vào thùng có nắp, dội rửa sau buổi bán, không đổ nước bẩn ra lối đi.
• Tổ vệ sinh của chợ: quét dọn lối chung, gom rác về điểm tập kết, dọn nhà vệ sinh công cộng, thông rãnh nhỏ.
• Ban quản lý: lên lịch nạo vét, tổng vệ sinh định kỳ, ký hợp đồng thu gom, nhắc nhở khi có sạp vi phạm nội quy.
• Đơn vị vệ sinh môi trường: chở rác khỏi chợ theo giờ, xử lý theo quy trình của thành phố, tỉnh.

Nhiều chợ tổ chức tổng vệ sinh theo tuần hoặc theo tháng: một buổi cả chợ dọn dẹp, cọ rửa sạp, khơi rãnh, phun khử khuẩn. Những đợt này còn dày hơn sau mùa mưa bão hoặc khi có dịch bệnh.

Thiết kế giúp giữ sạch dễ hơn

Có những khu chợ dù tiểu thương chăm chỉ tới đâu vẫn khó sạch, vì thiết kế ban đầu không tính tới nước. Khi cải tạo hoặc xây mới, những chi tiết sau tạo ra khác biệt lớn:

• Bệ sạp liền khối với nền, không có hốc gầm khó dọn.
• Mặt sạp bằng vật liệu không thấm nước, không nứt.
• Mỗi dãy có vòi nước sạch đủ gần để rửa mà không phải xách nước xa.
• Rãnh đủ sâu, nắp tháo ra được để nạo vét, có độ dốc đúng.
• Điểm tập kết rác có mái, có nền dốc về hố thu riêng, có lối xe rác vào không đi qua khu bán hàng.
• Cửa gió và khoảng hở trên mái ở ngay phía trên khu tươi sống.

Góc nhìn hôm nay: nhận ra một khu tươi sống được chăm tốt

Không cần dụng cụ đo, người đi chợ có thể đánh giá khá chính xác bằng mắt và mũi:

• Sàn ướt nhưng nước chảy, không đọng thành vũng.
• Rãnh có nắp, nhìn xuống thấy nước chảy chứ không đen đặc.
• Thùng rác có nắp, không tràn, không có rác cũ từ hôm trước.
• Mùi tanh của cá tươi thì có, nhưng không có mùi hôi chua của rác phân huỷ.
• Ít ruồi đậu trên hàng.

Người mua cũng góp một phần: mang giỏ hoặc túi riêng để bớt túi ni lông, không vứt vỏ, túi xuống rãnh. Người bán nếu thấy rãnh tắc, hố ga bốc mùi thì báo ngay ban quản lý thay vì tự gỡ song chắn ra cho chảy nhanh. Muốn tìm hiểu thêm, có thể xem hướng dẫn quản lý chất thải rắn sinh hoạt và quy định về nước thải trên cổng thông tin của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh, thành phố.