Phố mang tên Hàng ở Hà Nội hôm nay bán gì: phố giữ nghề, phố đổi nghề

Trong phố cổ Hà Nội, những con phố mang chữ "Hàng" hôm nay chia làm ba nhóm: phố vẫn giữ mặt hàng gốc (Hàng Bạc, Hàng Thiếc, Hàng Mã, Hàng Đồng…), phố giữ "họ hàng" của mặt hàng gốc (Hàng Quạt chuyển sang đồ sơn son, Hàng Gai chuyển sang lụa), và phố đã đổi hẳn (Hàng Buồm, Hàng Bông, phố Thuốc Bắc…). Tên phố là dấu vết của nghề xưa; còn mặt tiền hôm nay là kết quả của nhu cầu, người nối nghề và dòng khách du lịch. Bài này đi qua từng nhóm và lý do của từng sự đổi thay.

Đọc tên phố như đọc một tấm bản đồ cũ

Chữ "Hàng" trong tên phố nghĩa là "nơi bán", ghép với tên món hàng: Hàng Bạc là nơi bán bạc, Hàng Gai là nơi bán dây gai, Hàng Buồm là nơi bán buồm. Câu chuyện các phố ấy hình thành ra sao đã có nhiều sách địa chí kể; bài này chỉ hỏi một câu thực tế: hôm nay đi tới đó, thấy người ta bán gì?

Một lưu ý trước khi đọc tiếp: phố cổ đổi rất nhanh. Những gì ghi dưới đây là mặt hàng mà nhiều cửa hàng trên phố vẫn bán tính tới thời điểm viết, không phải là bảo đảm rằng cửa nào cũng như vậy.

Nhóm 1: phố vẫn giữ nghề

Đây là những phố mà đi vào vẫn thấy rõ mặt hàng trong tên gọi:

• Hàng Bạc: vẫn có nhiều cửa hàng vàng bạc, đồ trang sức. Nghề kim hoàn gắn với phố này từ rất lâu, và vẫn là mặt hàng dễ nhận ra nhất.
• Hàng Thiếc: vẫn còn thợ gò tôn, gò thiếc, làm hộp, khuôn, xô, chậu và nhiều đồ kim loại tấm. Tiếng búa gò là âm thanh đặc trưng của phố.
• Hàng Mã: vẫn bán đồ giấy và mở rộng thành phố đồ trang trí theo mùa — Tết, Trung thu, Giáng sinh, cưới hỏi.
• Lãn Ông: không mang chữ "Hàng" nhưng là phố thuốc bắc lâu đời, vẫn giữ nghề và bán thêm đồ khô, trà.
• Hàng Đồng: vẫn còn cửa hàng đồ đồng, dù xen kẽ nhiều mặt hàng khác.
• Hàng Mành: vẫn còn cửa hàng mành tre, mành trúc, đồ trang trí bằng tre.
• Hàng Chiếu: vẫn còn một số cửa hàng chiếu, đồ cói, đồ đan.

Điểm chung của nhóm này: mặt hàng vẫn còn người cần, có nguồn hàng ổn định từ làng nghề hoặc xưởng, và có gia đình nối nghề. Khi cả ba điều kiện còn, phố giữ được mình.

Nhóm 2: phố giữ "họ hàng" của nghề cũ

Có những phố không còn bán đúng món trong tên, nhưng chuyển sang một mặt hàng gần gũi, dùng chung tay nghề hoặc chung khách:

Kiểu chuyển này cho thấy một quy luật: phố chuyên doanh hiếm khi đổi sang thứ hoàn toàn xa lạ. Nó thường trượt sang mặt hàng "kế bên", nơi người bán vẫn dùng được kiến thức, mối hàng và khách quen cũ.

Nhóm 3: phố đã đổi hẳn

Một số phố chỉ còn tên gọi là dấu vết của nghề xưa:

• Hàng Buồm: thuyền buồm không còn cập bến sông gần phố từ lâu; mặt tiền nay nhiều cửa hàng ăn uống, bánh kẹo, hàng khô.
• Hàng Bông: bông vải không còn là mặt hàng chính; phố dài này nay bán đủ thứ, từ quần áo tới đồ ăn.
• Hàng Cá, Hàng Gà, Hàng Muối: tên gọi theo thực phẩm, nhưng các mặt hàng ấy không còn là chính trên phố.
• Hàng Trống: xưa gắn với nghề làm trống và dòng tranh dân gian Hàng Trống; nay phố là trục buôn bán đa ngành sát Hồ Gươm.
• Thuốc Bắc: tên phố gợi nghề thuốc, nhưng nay phố chủ yếu bán đồ kim khí, dụng cụ, đồ sắt cho thợ; nghề thuốc bắc tập trung ở phố Lãn Ông ngay cạnh.
• Hàng Bè: tên gốc gắn với bè gỗ, bè tre trên sông; nay phố được biết nhiều hơn với một khu chợ nhỏ bán thực phẩm, đồ ăn sẵn.

Phố đổi hẳn thường là phố mà mặt hàng gốc mất nhu cầu (buồm, bè), hoặc mặt hàng gốc chuyển về chợ (cá, gà, muối bán trong chợ thuận hơn ngoài phố), hoặc vị trí quá đắc địa để giữ một nghề có lãi thấp.

Năm lực kéo một con phố đổi nghề

1. Nhu cầu. Khi thứ hàng không còn được dùng, không cách gì giữ nó trên phố. Buồm và bè là ví dụ rõ.
2. Chợ và siêu thị. Thực phẩm tươi sống hợp với chợ có khu riêng, có nước, có chỗ rửa. Các phố bán đồ ăn tươi xưa dần nhường cho chợ.
3. Người nối nghề. Nghề gò, nghề đan, nghề sơn cần thợ lành nghề. Khi con cháu chọn việc khác, mặt tiền được cho thuê, và người thuê bán thứ khác.
4. Du lịch. Phố cổ là điểm đến của khách trong và ngoài nước. Mặt hàng phục vụ khách — lưu niệm, lụa, đồ ăn, lưu trú — thường tạo ra nhiều doanh thu trên một mét mặt tiền hơn nghề cũ.
5. Giá trị mặt bằng. Mặt tiền phố cổ có giá trị cao, nên những nghề lãi thấp, cần nhiều chỗ chứa hàng, khó trụ lâu nếu không sở hữu nhà.

Ngược lại, những phố giữ được nghề thường có ít nhất một điểm tựa: gia đình sở hữu nhà và nối nghề qua nhiều đời, mặt hàng cần tư vấn chuyên môn (thuốc, vàng bạc), hoặc mặt hàng tự nó trở thành sức hút du lịch (Hàng Mã mùa Trung thu, ô mai Hàng Đường).

Không chỉ Hà Nội

Lối đặt tên theo hàng không chỉ có ở Hà Nội. Nhiều đô thị cũ ở Việt Nam có xóm, chợ, bến mang tên mặt hàng hoặc nghề: xóm Chiếu, chợ Cá, bến Củi, xóm Lò. Ở TP.HCM, nhiều khu chuyên doanh của Chợ Lớn không mang tên hàng mà được dân quen gọi theo mặt hàng: khu thuốc bắc, khu vải, khu đồ nhựa. Cùng một hiện tượng, chỉ khác cách lưu lại trong tên gọi.

Ở Hội An, nghề mới — may đo, đèn lồng — lại phủ lên những dãy phố cổ không có tên theo hàng. Phố chuyên doanh vì thế có thể sinh ra cả ở nơi chưa từng có truyền thống chuyên doanh.

Góc nhìn hôm nay: đi một vòng "tìm nghề gốc"

Một cách thú vị để đi phố cổ Hà Nội là chọn năm, sáu phố "Hàng" và tự kiểm: phố này còn bán đúng thứ trong tên không? Nếu không, nó đã trượt sang mặt hàng nào? Cửa hàng nào còn có thợ ngồi làm trong nhà? Gợi ý một vòng đi bộ buổi sáng: Hàng Bạc – Hàng Thiếc – Hàng Mã – Lãn Ông – Thuốc Bắc – Hàng Quạt – Hàng Gai. Đi chậm, nhìn vào sâu trong nhà chứ không chỉ mặt tiền, vì nghề cũ thường còn ở phía sau.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các sách địa chí và sách về phố phường Hà Nội ở thư viện, rồi so sánh mô tả trong sách với những gì nhìn thấy hôm nay. Khoảng cách giữa hai bức tranh ấy chính là câu chuyện của phố chuyên doanh.