Phố Hàng Quạt và phố đồ lễ: nghề sơn son thếp vàng, giấy, tre, màu

Phố Hàng Quạt trong phố cổ Hà Nội xưa bán quạt, nay nổi tiếng với đồ gỗ sơn son thếp vàng, cờ hội, câu đối và các vật phẩm đồ lễ, đồ thờ. Đằng sau mặt tiền đỏ – vàng rực rỡ ấy là cả một chuỗi nghề thủ công: thợ mộc chạm gỗ, thợ sơn ta, thợ thếp vàng quỳ, thợ đúc và gò đồng, thợ may cờ — phần lớn ở các làng nghề quanh Hà Nội. Bài này nhìn phố đồ lễ từ góc nghề và góc buôn bán: chất liệu, màu sắc, mùa vụ và cách hàng đi từ làng ra phố.

Từ phố quạt đến phố đồ sơn son

Như tên gọi, Hàng Quạt xưa là nơi bán quạt: quạt giấy, quạt nan, quạt lông, phần lớn do các làng nghề ven kinh thành làm rồi đưa lên phố. Hà Nội có những làng quạt nổi tiếng như Chàng Sơn ở vùng Thạch Thất cũ, nơi thợ chẻ nan tre, dán giấy, vẽ hoa văn lên mặt quạt.

Khi quạt điện phổ biến, quạt tay mất dần chỗ trong nhà. Mặt tiền Hàng Quạt chuyển sang một nhóm hàng cũng cần tay nghề thủ công và cũng có khách đều quanh năm: đồ gỗ chạm, sơn son thếp vàng, cờ vải, câu đối, hoành phi. Hiện nay trên phố vẫn còn nhiều cửa hàng loại này; xen kẽ là cửa hàng lưu niệm và đồ phục vụ khách du lịch như ở nhiều phố cổ khác.

Gần đó, phố Hàng Đồng vẫn còn những cửa hàng đồ đồng; phố Hàng Mã bán đồ giấy và đồ trang trí. Ba phố cạnh nhau tạo thành một vùng mà người đi mua đồ lễ, đồ trang trí cho đình, nhà thờ họ hay nhà riêng có thể đi trọn trong một buổi.

Nghề sơn son thếp vàng: một món đồ đi qua bao nhiêu tay

Thứ làm nên màu sắc đặc trưng của Hàng Quạt là kỹ thuật sơn son thếp vàng — phủ sơn đỏ (son) và dát vàng lá lên đồ gỗ. Một món đồ sơn son thếp vàng làm theo lối truyền thống đi qua nhiều công đoạn:

1. Chọn và xử lý gỗ: gỗ mít được ưa dùng vì thớ mịn, dễ chạm, ít cong vênh. Gỗ phải khô kỹ trước khi làm.
2. Chạm khắc: thợ chạm tạo hoa văn rồng mây, hoa lá, chữ. Đây là khâu tốn công nhất với những món lớn.
3. Bó, hom, bả: trám kín thớ gỗ và mối ghép, phủ các lớp nền để bề mặt phẳng, kín.
4. Sơn nhiều lớp: sơn ta — nhựa của cây sơn — được phủ từng lớp mỏng, mỗi lớp chờ khô rồi mài trước khi phủ lớp sau.
5. Sơn son: lớp màu đỏ son đặc trưng.
6. Thếp vàng: dát những lá vàng mỏng lên chỗ cần, thường là hoa văn nổi, chữ, viền.

Một điều thú vị về sơn ta: nó khô nhờ độ ẩm chứ không phải nhờ nắng. Thợ sơn thường để đồ trong buồng ủ có độ ẩm cao để sơn "se" đều. Vì thế những ngày nồm ẩm của miền Bắc, vốn khó chịu với người ở phố, lại là lúc nghề sơn ta làm việc thuận tay.

Vàng quỳ: lá vàng mỏng như giấy

Vàng để thếp được dát mỏng tới mức gió thổi là bay, gọi là vàng quỳ. Làng Kiêu Kỵ ở vùng Gia Lâm cũ, Hà Nội, nổi tiếng từ lâu với nghề dát vàng bạc quỳ: thợ kẹp vàng giữa những tờ giấy đặc biệt rồi đập liên tục cho tới khi lá vàng mỏng tang. Thếp vàng quỳ lên sơn giữ màu bền lâu; còn khi dùng nhũ hoặc sơn màu vàng công nghiệp thay thế, bề mặt có thể xỉn đi theo thời gian.

Những làng cung cấp hàng cho phố

Cửa hàng trên phố thường vừa bán hàng làm sẵn, vừa nhận đặt rồi chuyển đơn về xưởng ở làng. Phố là mặt tiền, làng là xưởng — một mô hình có từ rất lâu và vẫn chạy tới hôm nay.

Giấy, vải, tre: những món nhẹ của phố đồ lễ

Không phải mọi thứ trên phố đều là đồ gỗ nặng. Rất nhiều hàng làm từ vật liệu nhẹ:

• Câu đối, chữ in trên giấy đỏ: giấy màu đỏ, chữ nhũ vàng hoặc đen, in sẵn hoặc viết tay theo đặt.
• Cờ hội và cờ vải: may từ vải màu, viền tua, có khi thêu. Mùa hội làng, các cửa hàng nhận đơn may cờ số lượng lớn.
• Lọng, tàn, phướn: khung tre hoặc gỗ nhẹ, bọc vải, trang trí tua rua.
• Đồ tre đan, mây đan: khay, giỏ, mâm đựng đồ.

Màu sắc của phố đồ lễ khá thống nhất: đỏ son, vàng kim là chủ đạo, điểm xanh lá và đen ở hoa văn. Màu đỏ son của sơn ta trầm và sâu, khác hẳn màu đỏ tươi của sơn công nghiệp — người trong nghề nhìn là phân biệt được.

Mùa vụ của phố đồ lễ

Phố đồ lễ có nhịp năm rõ rệt, và nhịp ấy đi theo lịch âm:

Với những món đặt làm lớn, thời gian làm có thể kéo dài nhiều tuần, vì mỗi lớp sơn phải chờ khô. Người cần đồ trước Tết thường được khuyên đặt từ vài tháng trước, tránh dồn vào tháng Chạp.

Mua đồ ở phố đồ lễ: hỏi gì cho rõ

• Chất liệu gỗ: gỗ gì, đã xử lý chống mối mọt chưa.
• Loại sơn: sơn ta hay sơn công nghiệp. Sơn ta bền, màu trầm, nhưng làm lâu hơn; sơn công nghiệp nhanh, bóng, màu tươi.
• Vàng thếp: vàng quỳ hay nhũ, sơn màu vàng. Hai loại khác nhau rõ về độ bền màu.
• Kích thước: đo kỹ chỗ đặt trước khi đi; đồ gỗ chạm khó đổi sau khi làm xong.
• Thời gian giao và vận chuyển: đồ lớn, dễ trầy, cần đóng gói và chở cẩn thận.
• Bảo quản: tránh nắng gắt chiếu thẳng, tránh lau bằng hoá chất mạnh lên bề mặt thếp vàng.

Người bán ở phố đồ lễ thường là người hiểu nghề, nhiều gia đình đã làm qua mấy đời. Hỏi kỹ không làm phiền họ; ngược lại, khách hỏi đúng chỗ thường được giải thích rất tận tình.

Góc nhìn hôm nay

Phố đồ lễ là nơi các nghề thủ công cổ của đồng bằng Bắc Bộ — chạm gỗ, sơn ta, dát vàng, gò đúc đồng — vẫn còn một đầu ra ổn định. Nhờ phố, những làng như Sơn Đồng, Kiêu Kỵ, Đại Bái giữ được thợ và nghề. Đó là một góc nhìn ít người để ý khi đi qua những mặt tiền đỏ rực.

Ai muốn tìm hiểu nghề sơn ta có thể tham quan các xưởng sơn mài, các làng nghề quanh Hà Nội, hoặc xem các trưng bày về mỹ thuật sơn ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Rồi quay lại Hàng Quạt, nhìn một chiếc hoành phi, sẽ thấy được bao nhiêu lớp công sức nằm dưới lớp son ấy.