Những ngày nắng nóng, phố chợ dồn gần hết việc mua bán vào buổi sáng sớm và chiều muộn, còn giữa trưa thì gần như nghỉ. Người bán chống nóng bằng mái che, dù lớn, quạt và nước; giữ hàng tươi bằng đá, thùng giữ lạnh, che bóng và bán nhanh. Với người đi chợ, điều cần nhớ là thịt cá để lâu ngoài trời nóng hỏng rất nhanh, nên mua sớm, mua vừa đủ và mang về cất lạnh ngay.
Nóng thế nào thì gọi là nắng nóng
Theo cách phân cấp mà ngành khí tượng Việt Nam dùng trong các bản tin, một ngày được gọi là nắng nóng khi nhiệt độ cao nhất trong ngày từ khoảng 35°C trở lên; từ 37°C là nắng nóng gay gắt; từ 39°C là đặc biệt gay gắt. Đó là nhiệt độ đo trong lều khí tượng, ở chỗ thoáng và có bóng râm. Dưới mái tôn thấp của một dãy chợ, giữa mặt đường nhựa và những bức tường hắt nắng, cảm giác nóng thực tế thường cao hơn con số trên bản tin.
Mỗi vùng có mùa nóng riêng. Miền Bắc nóng nhất vào khoảng tháng 5 đến tháng 8. Miền Trung, nhất là các tỉnh Bắc Trung Bộ, còn chịu gió Lào, một kiểu gió tây khô nóng thổi mạnh vào đầu và giữa mùa hè. Nam Bộ nóng gần như quanh năm, đỉnh điểm thường vào cuối mùa khô, khoảng tháng 3 đến tháng 5, trước khi những cơn mưa đầu mùa đến.
Nhịp chợ đổi theo cái nóng
Ngày thường, chợ có một cao điểm buổi sáng và một đợt đông nhỏ buổi chiều. Ngày nắng nóng, hai đợt ấy dịch ra hai đầu: buổi sáng đông sớm hơn, vì ai cũng muốn đi trước khi nắng lên; buổi chiều đông muộn hơn, chờ nắng dịu. Khoảng giữa, từ gần trưa đến xế chiều, chợ thưa hẳn.
| Khung giờ | Ngày bình thường | Ngày nắng nóng |
|---|---|---|
| Sáng sớm (5:00–7:00) | Bắt đầu đông | Đông sớm, nhiều người cố đi trước 7 giờ |
| Giữa buổi sáng (7:00–10:00) | Cao điểm | Đông giảm dần khi nắng lên |
| Trưa đến xế (10:30–15:30) | Vãn | Rất vắng, nhiều sạp tươi sống dọn sớm |
| Chiều muộn (16:30–18:30) | Đông vừa | Đông dồn vào lúc nắng dịu |
Các mốc giờ chỉ mang tính tham khảo; chợ có mái kín, thoáng gió thì nhịp ít đổi hơn chợ ngoài trời.
Mái che và cách giữ mát cho sạp
Ở chợ ngoài trời và dãy hàng ven chợ, thứ quan trọng nhất là bóng râm. Dù lớn, bạt căng, mái lưới che nắng là những cách quen thuộc. Bạt sáng màu hắt nắng tốt hơn bạt sẫm. Mái lưới đan thưa cho gió lùa qua, đỡ hầm hơn mái kín. Những dãy sạp nối bạt liền nhau tạo thành một lối đi có bóng mát, giữ chân khách lâu hơn.
Trong toà chợ có mái, vấn đề lại là hơi nóng tích tụ. Mái tôn thấp hấp nóng mạnh vào buổi trưa. Những chợ có mái cao, có cửa gió trên mái, có lối thông gió hai đầu thì mát hơn hẳn, vì không khí nóng bốc lên và thoát ra ngoài. Đây là lý do nhiều toà chợ xây thời trước có mái rất cao và những khoảng hở dọc nóc. Ở những chợ thấp, quạt công nghiệp, quạt phun sương trở thành thiết bị gần như bắt buộc trong mùa hè.
Những mẹo chống nóng của người bán
- Tưới nhẹ nước lên nền đất, nền xi măng quanh sạp vào sáng sớm để hạ nhiệt mặt nền.
- Xoay sạp, xếp hàng dễ héo vào phía khuất nắng chiều.
- Dùng thùng giữ lạnh, khăn ướt phủ lên rau, đá viên cho thịt cá.
- Mang theo bình nước lớn, nghỉ tay vào quãng trưa vắng khách.
- Dọn hàng dễ hỏng về sớm thay vì cố bày qua trưa.
Giữ hàng tươi giữa trời nóng
Các khuyến cáo an toàn thực phẩm thường nhắc đến "vùng nhiệt độ nguy hiểm", khoảng từ 5°C đến 60°C, là khoảng mà vi khuẩn trong thực phẩm sinh sôi nhanh. Một miếng thịt, một con cá bày ngoài trời ba mươi mấy độ nằm trọn trong vùng đó. Vì vậy, ngày nắng nóng, cách bày và cách bán hàng tươi sống quyết định chất lượng nhiều hơn mọi ngày.
| Loại hàng | Cái nóng làm gì | Người bán thường giữ thế nào |
|---|---|---|
| Thịt | Ra nước, đổi màu, có mùi nhanh | Bày ít, phần còn lại trong thùng đá hoặc tủ mát; bán nhanh trong buổi sáng |
| Cá, hải sản | Mau ươn, mắt đục, mang thâm | Ướp đá liên tục, cá sống giữ trong thau sục khí, thay nước thường xuyên |
| Rau lá | Héo, cháy mép lá | Che bóng, phủ khăn ẩm, vẩy nước nhẹ, không trùm kín |
| Trái cây | Chín nhanh, dập, chảy nước | Tách quả chín, đặt chỗ mát, bán quả chín trước |
| Đậu phụ, bún, bánh | Chua, nhớt nhanh | Đậy kín, để chỗ mát, nhập vừa đủ bán trong buổi |
| Đồ khô, gia vị | Ít ảnh hưởng nếu khô ráo | Tránh nắng trực tiếp làm phai màu, chảy dầu |
Một chợ có điểm cung cấp đá, có điện cho tủ mát ở khu tươi sống, có nước sạch đủ dùng sẽ vượt qua mùa nóng dễ hơn rất nhiều. Đây cũng là lý do khu tươi sống trong chợ thường được bố trí riêng, gần nguồn nước và thoát nước.
Sức khoẻ của người ở chợ cả ngày
Tiểu thương, người giữ xe, người chở hàng thuê là những người chịu nóng lâu nhất ở phố chợ. Nhiều người dậy từ khuya, làm liên tục tới trưa, ăn uống thất thường. Ngày nắng gắt, nguy cơ say nắng, kiệt sức vì nóng là có thật.
Những dấu hiệu thường được cơ quan y tế khuyến cáo theo dõi: chóng mặt, đau đầu, buồn nôn, mệt lả, chuột rút, da nóng đỏ. Khi thấy người có dấu hiệu như vậy, nên đưa vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm mát, cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh; nếu người đó lơ mơ, ngất hoặc không đỡ, gọi cấp cứu 115. Đây là sơ cứu ban đầu, không thay cho thăm khám của nhân viên y tế.
Những thói quen nhỏ giúp người ở chợ cả ngày: uống nước đều chứ không chờ khát, đội nón rộng vành, mặc áo sáng màu thoáng, nghỉ ngắn trong quãng trưa vắng khách.
Đi chợ ngày nắng nóng cho đúng
- Đi sớm: trước bảy giờ sáng là lúc hàng tươi nhất và trời còn dịu.
- Mua đồ tươi sống sau cùng: mua hàng khô, rau củ trước, thịt cá cuối cùng rồi về thẳng.
- Mang túi giữ lạnh nếu nhà xa: một túi giữ nhiệt và vài viên đá giúp thịt cá giữ được chất lượng trên đường về.
- Không để hàng trong cốp xe nắng: cốp xe máy, xe ô tô đậu ngoài nắng nóng lên rất nhanh.
- Mua vừa đủ: mùa nóng không phải lúc dự trữ đồ tươi nhiều ngày.
- Nhìn và ngửi kỹ hàng buổi trưa: hàng bày từ sáng qua trưa nóng có thể đã khác lúc mới về; hỏi người bán hàng về lúc nào là câu hợp lý, không có gì thất lễ.
Câu hỏi thường gặp
Trời nóng nên đi chợ lúc mấy giờ?
Nên đi sớm, trước khoảng bảy giờ sáng, khi hàng tươi nhất và trời còn dịu. Nếu không đi sáng được, chọn chiều muộn sau khi nắng đã dịu, và mua đồ tươi sống dùng ngay trong tối.
Bao nhiêu độ thì được gọi là nắng nóng?
Theo cách phân cấp dùng trong bản tin khí tượng Việt Nam, nhiệt độ cao nhất trong ngày từ khoảng 35°C là nắng nóng, từ 37°C là gay gắt và từ 39°C là đặc biệt gay gắt. Dưới mái tôn thấp ở chợ, cảm giác nóng thường cao hơn con số này.
Thịt cá ở chợ để ngoài trời bao lâu thì không nên mua?
Không có một mốc giờ chung, vì còn tuỳ hàng được giữ đá hay không. Nguyên tắc là trời càng nóng, hàng tươi sống để ngoài không giữ lạnh càng hỏng nhanh; nên mua sớm, chọn sạp có giữ đá hoặc tủ mát và nhìn, ngửi kỹ.
Vì sao chợ có mái cao thì mát hơn?
Không khí nóng bốc lên cao; mái cao có cửa gió trên nóc cho hơi nóng thoát ra ngoài, kéo gió mát từ hai đầu chợ vào. Mái tôn thấp không có chỗ thoát thì giữ nhiệt, làm chợ hầm hơn.
Thấy người say nắng trong chợ thì làm gì?
Đưa người đó vào chỗ mát, nới lỏng quần áo, chườm mát và cho uống nước từng ngụm nếu còn tỉnh. Nếu người đó lơ mơ, ngất hoặc không đỡ, gọi cấp cứu 115 ngay.
